Kush trembet nga një "copëz" BE në Shqipëri?

Panajot Barka

Vendimi i qeverisë greke për t‘i dhënë edhe shtetësi greke anëtarëve të komunitetit të minoritetit etnik grek në Shqipëri, përbën një risi të re jo vetëm për Shqipërinë apo Greqinë dhe marrëdhëniet midis tyre, por për gjithë Ballkanin. Mbi të gjitha, bëhet fjalë për një risi pozitive. Një pjesë e popullsisë së një vendi (nuk ka rëndësi numri) bëhet, për shkak të etnisë së vet, pjesë e Bashkimit Evropian. Por ç‘po vihet re. Risia në fjalë si shprehje e aspiratës të të gjithë shqiptarëve dhe popujve të tjerë jo vetëm ballkanik për integrim në Evropë, po përballet me mentalitetin dyshues, etnocentrik e nacionalist hermetik të diktaturës komuniste, i shoqëruar nga doza kompleksesh inferioriteti. Po shfaqet edhe një herë në publik psikologjia e kahershme e kultivuar gjatë periudhës komuniste që minoriteti etnik grek të ekzistojë në kuadrin e paternalizmit të shumicës dhe të garantojë mbijetesën individuale, duke fshehur deri duke mohuar origjinën etnike.

Minoriteti etnik grek në Shqipëri, edhe pse si problem etnik nga pikëpamja historike zotëron majat e listës së problemeve etnike të pazgjidhura, nuk i ka nxjerrë kurrë probleme shtetit shqiptar. Po ashtu, qëndrimi i tij i moderuar, pavarësisht nga problemet që përballonte dhe përballon në respektimin e të drejtave të njeriut e etnike, ishte vendimtar në aderimin e Shqipërisë në OSBE më 1991, në Këshillin e Evropës 5 vjet më vonë apo dhe pak muaj më parë në nënshkrimin e MSA me BE.

Dhënia e së drejtës edhe për nënshtetësinë greke për anëtarët e minoritetit etnik grek nga qeveria greke përbën një rehabilitim moral e juridik për sa u përket marrëdhënieve të këtij minoriteti me kombin amë. Kjo kuptohet ekuivalenton aksesin e anëtarëve të tij me qytetarët e tjerë të shtetit amë, të Bashkimit Evropian dhe organizmave të tjerë ndërkombëtarë. Krijon në Shqipëri një hapësirë më efikase për mbrojtjen e të drejtave të tij dhe njëkohësisht fiton një rol më rezultativ në proceset integruese të Shqipërisë në Evropë. Ky është një investim politik dhe për vetë aspiratat e shqiptarëve dhe të Shqipërisë dhe paralelisht një përgjegjësi më e madhe për respektimin në praktikë të të drejtave të njeriut dhe të minoriteteve në përgjithësi në vend.

Në këtë kuadër janë të pakuptimta rezervat dhe dyshimet e shfaqura si shprehje e një nacionalizmi të tejshkuar. Në këtë rast, reagimet e këtij standardi jo vetëm që e mbajnë peng në streha nacionaliste opinionin publik shqiptar, por, duke qenë një vazhdimësi, po kthehen në mjet presioni nacionalist mbi anëtarët e minoriteti etnik grek. Në këtë rast, kanë për motiv real zilinë provinciale që rrjedh nga privilegjet që sjell një pasaportë evropiane.

Nuk ka kuptim as frika e madhe në lidhje me numrin e minoritetit etnik grek në Shqipëri. Në këtë pikë duhen dalluar disa momente. Së pari, natyra e minoritetit grek në Shqipëri. Ai është i përqendruar në disa zona në jug të vendit të njohura si krahina me popullsi kompakte minoritare greke. (Nuk dua t‘i hyj këtu problemit se cilat janë këto zona dhe a ka nga ato që u është mohuar ky status). Po ashtu, për shkak të kushteve politike, ekonomike e shoqërore shumë anëtarë të këtij minoriteti u detyruan të migrojnë në thellësi të vendit në disa forma. Migrim familjesh homogjene, migrim i trurit për shkak të tepricës së kuadrit të lartë dhe në papajtueshmëri me zhvillimin ekonomik, migrim në formë martesash mikse, migrim për shkak të dënimeve nga diktatura politike. Nga të dhënat që zotërojmë, rezulton se rreth 45% e popullsisë në zonat e pastra të minoritetit të këtë migruar në thellësi të vendit vetëm gjatë diktaturës komuniste. P.sh, nga fshati Dervician me 1900 banorë më 1990-ën rezulton të kenë migruar 220 familje homogjene, ndërsa 248 është numri i martesave mikse.

Së dyti, ngarkesa negative që sillte për realitetin komunist origjina greke e anëtarëve të këtij minoriteti i detyronte ata të mohonin etninë e tyre. Numërohen me qindra familje me dy kombësi që bredhin gjyqeve për të rikuperuar një gabim të bërë nga shteti apo dhe nga vetë ata dikur. Konstatimi i bërë kohët e fundit se shqiptarët konvertonin përkatësinë fetare jo për shkak të besimit, por për shkak të interesit, është në këtë rast i vlefshëm edhe për elementin ndërgjegjësor të përkatësisë etnike dhe jo vetëm në lidhje me minoritetin, por edhe më gjerë. Kështu që asnjë mjet politik nuk mund të frenojë fenomene të kësaj natyre. Përkundrazi, çdo përpjekje krijon tensione dhe shtrembërime të realitetit me pasoja të rënda.

Në këtë kuadër, përse shteti shqiptar nuk ndërmori iniciativën për një regjistrim të lirë dhe të saktë të popullsisë me deklarim edhe të kombësisë, ashtu siç ndodhi për shqiptarët në Shkup në vitin 2000? Një heshtje e tillë, a nuk lejon vetiu pështjellimin dhe abuzimin politik e nacionalist të dyanshëm me shifrat? Mos vallë duke mos e bërë regjistrimin, kjo e ndalon fenomenin e ndërrimit të kombësisë? Dhe në këtë kuadër, kush ka më shumë rëndësi, numri apo realiteti?

Nga ana tjetër, logjika se dhënia e shtetësisë greke nga Athina për minoritarët grekë të Shqipërisë do të çojë në rritjen artificiale të minoritetit duke bërë grekë popullsi me kombësi shqiptare, do të thotë se nëse shteti grek do të fillonte dhënien e shtetësisë greke për emigrantët në përgjithësi, (shpejt a vonë një ditë do ta bëjë), atëherë emigrantët shqiptarë do të greqizohen dhe automatikisht do të ndërrojnë edhe kombësinë.

Në këtë kuadër, përpjekja për të parë me frikë dhe dyshim praninë në territorit shqiptar të një minoriteti grek me shtetësi greke rrezikon pasoja të ndodhura në kushte krejt të reja historike dhe të përcaktuara posaçërisht nga fakti i të qenit të këtij minoriteti edhe me shtetësi greke. Në minoritetin grek, krahas entuziazmit u vunë re edhe rezerva se "zilia" e elementit shqiptar për shkak të privilegjeve të kësaj shtetësie mund të shndërrohet në "armiqësi" e veshur me doza nacionaliste. Pra, mund të çojë në prishjen e raportit pozitiv në marrëdhëniet tradicionale midis tyre.

Mund të ndodhi edhe distancimi nga shteti shqiptar i anëtarëve të minoritetit grek. Kjo mund të ndikohet nga vështirësitë që mund të dalin apo që mund të provokohen në përcaktimin e modaliteteve në marrëdhëniet e dyfishta të minoritetit grek me shtetet analoge e që duhet të përcaktohen me marrëveshje dypalëshe. Thellimin e kësaj klime mund ta përshpejtojnë edhe vendime (të cilave sapo u dëgjuan zërat) që lidhen me kërkesa për veprime energjike të qeverisë shqiptare pranë asaj greke dhe Bashkimit Evropian për të ndaluar këtë proces. Ose për të aplikuar rekomandimet Evropiane për njështetësi, gjë që do t‘i detyronte minoritarët grekë që të mbanin vetëm shtetësinë greke dhe të detyroheshin të depërtonin në Greqi.

Për rastin e parë, askush në Evropë nuk reagoi kur para zgjedhjeve të 1996 Presidenti i atëhershëm Berisha, nxori dekretin për lejimin e dyshtetësisë për kosovarët dhe e bënte këtë për t‘u dhënë të drejtë atyre për të votuar edhe në Shqipëri në favor të tij. Në rastin e dytë, Kushtetuta e vendit shprehet qartë për këtë. Por edhe në ndodhtë që minoritarët grekë apo kushdo që do të ketë edhe një shtetësi tjetër të huaj, (përveç asaj shqiptare) është e vërtetë se do të humbasin të drejtat politike në Shqipëri, por jo të drejtën për të qëndruar në trojet e tyre. Dhe minoritarët grekë do të qëndrojnë këtu si qytetarë grekë dhe të Komunitetit Evropian. Pra, Shqipëria do të ketë në territorin e vet një komunitet pjesë të BE-së.

Pra, në këto rrethana, vendimi i Athinës për t‘u dhënë shtetësinë greke anëtarëve të minoritetit grek në Shqipëri, duhet parë si një dritare që i hapet Shqipërisë për në Evropë. Çdo ekuivalencë dhe reminishencë me të kaluarën, çdo përpjekje për ta konsideruar "diverision politik" apo vendim me prapamendim gjeostrategjik do të sjellë rezultate analoge.

Dhe së fundi, e vërteton këtë edhe fakti se drejt këtij vendimi Athina nuk derivoi pas meditimeve dhe skenarëve që mund të shikohen në Tiranë. Vendimi i saj ishte rezultat i presionit të vazhdueshëm të pjesës së komunitetit të minoritetit grek që banon në Greqi, i cili, fatkeqësisht, nuk pati përkrahjen e faktorit politik të OMONIA-s dhe të PBDNJ-së. Në këtë rrethana do të ishte gabim dhe me rrezik që vendimi në fjalë të përdoret për përfitim elektoral si nga këta faktorë, ashtu edhe nga faktorë të tjerë që përfshihen në të.