BASHKIM TOLA


Ndërkohë që në Greqi zgjedhjet dhanë mundësinë për një frymëmarrje, situata në Zonën Euro nuk mund të quhet e stabilizuar. Përtej rutinës dhe argumenteve, në themel të bazuara në një situatë konkrete e ndonjëherë të tepruara e të fryra me retorikë teorike, më e thjeshta pyetje mbetet: Si do të vazhdojë më tej? Cila do të ishte zgjidhja më e mundshme e me koston më të vogël?


Duhet të marrësh në konsideratë faktin që vende të ndryshme të BE-së kanë një mesatare të borxhit deri në 80% të Prodhimit të Përgjithshëm Bruto e, ndërkohë, vende si Estonia, presin me entuziazëm që në janarin e ardhshëm t’i bashkohen monedhës Euro, kanë një nivel të borxhit kundrejt PPB deri në 8%.


E përmendim këtë fakt jo më kot, por për të dhënë disa argumente të ekonomistëve në lidhje me avantazhet e kalimit të monedhës së këtij vendi e në përgjithësi, vendeve të ndryshme me një popullsi mesatare e të vogël në monedhën e vetme europiane. Me sens humori ata shprehen se kemi duruar nazistët, sovjetikët e pse të mos durojmë tani për disa vjet masa të rrepta e shtrënguese për shpenzimet e zbatimit të reformave. Kjo çështje tejet e debatuar nga ekonomistët e nisur kryesisht nga borxhi e dobësimi i Euros do të varet shumë nga masat makroekonomike në këtë drejtim, nga politika e ndjekur dhe natyra precize e këtyre masave. Por si do t’i përgjigjen shtetet rebele debitore? Si do të ndihen, nga ana tjetër, shtetet kreditore, duke ushqyer të tjerët? A do ta kenë të mundur qeveritë e shteteve të të dyja palëve të gjejnë vullnetin e duhur politik, të sigurojnë legjitimitetin demokratik për të marrë mbi supe realizimin e një procesi më të thellë fiskal e integrimin ekonomik, i cili është i nevojshëm për të stabilizuar monedhën e vetme?!


Problemi me euron


Eurozona i detyron ekonomi të ndryshme për një kurs të vetëm të këmbimit dhe një normë të vetme interesi. Është e qartë se, ajo është larg nga të qenit një zonë optimale e monedhës. Por në këtë situatë, e vërteta është se ajo nuk ka fleksibilitet për të bërë atë punë (mobiliteti i punës në Europë është më i ulët se në SHBA apo Kanada), si dhe mjetet për të absorbuar goditjet asimetrike. Në të njëjtën linjë, Kryeministri britanik, David Cameron, një euroskeptik i vetëdeklaruar, duke përmbledhur problemin, u shpreh për disa karakteristika thelbësore të përbashkëta: një huadhënës i fundit për zhvillimin, integrimin ekonomik të shtetit dhe fleksibilitet për t’u marrë me goditje si transfertat fiskale dhe borxhet kolektive. “Aktualisht nuk është se Eurozona nuk i ka të gjitha këto, arsyeja është se ajo nuk ka ndonjë nga këto”, tha Cameron. Gjithashtu dhe idealisti më pasionant i Euros nuk mund t’i bënte gjërat më mirë.


Rezultati ka qenë i çoroditur. Nëse Bashkimi Europian dhe tregu i saj i vetëm kanë qenë dikur “makinë konvergjence”, një e madhe për ekonomitë anëtare të saj, sikurse shprehet dhe një raport i fundit Bankës Botërore, në të vërtetë fenomeni ka ndodhur krejt ndryshe duke vepruar për çdonjërin veç e veç. Spanja dhe Greqia janë duke vuajtur nga papunësia në masë, por papunësia në Gjermani është në nivelin rekord, më të ulët. Niveli i shitjes së bonove të shteteve europiane periferike mund të ketë lulëzim jashtë, por Gjermania gëzon kosto shumë të ulët të huamarrjes


Europa Jugore, në veçanti, ka pësuar goditje të trefishtë: vendet mesdhetare u goditën rëndë nga globalizimi dhe humbjet e teknologjisë së ulët në industri të tilla si tekstile etj., ato përballen me konkurrencën e tregut të punës më të lirë në ish-shtetet komuniste, kur BE u zgjerua drejt Lindjes dhe adoptimi i euros bëhet më i vështirë për vendet jugore me një traditë të inflacionit të lartë për të rregulluar përmes metodës së testimit të kohës së zhvlerësimit. Pa një huadhënie të fundit të Bankës Qendrore Europiane, e cila është penguar nga kreditimi direkt i qeverive, anëtarët e Eurozonës janë të ngjashëm me vendet në zhvillim, duke përdorur një monedhë të huaj: ato janë më lehtë të predispozuara për t’u shtyrë në faliment kur paniku zë tregjet. Britania dhe Spanja kanë nivele të ngjashme të borxhit dhe deficitit, por kostot e Britanisë së huamarrjes janë të ulëta, ndërsa të Spanjës janë afër për të qenë të paqëndrueshme.


Përgjigjja e Eurozonës ndaj krizës deri më tani ka qenë e ngadalshme, hezituese dhe e çrregullt. Vendet në rrezik të rënies kanë shpëtuar me qindra vlerë miliarda “të kredive”. Borxhi grek ka qenë ristrukturuar me vonesë. Problematikat financiare janë ndërtuar dhe zgjeruar. Brukseli ka dhënë kompetenca më të mëdha për të monitoruar ekonomitë kombëtare dhe ndryshimet e kërkesave politike të mbështetura me kërcënime “gjysmë-automatike” të sanksioneve. Një kompaktësi fiskale, ruajtja e balancuar-buxhetore e rregullave është negociuar dhe nënshkruar. Banka Qendrore Europiane ka ndërhyrë në mënyrë sporadike dhe të ndërsjellë duke blerë bono qeveritare deri në tregjet e mesme dhe kreditim të bankave me vlerë prej 1 trilionësh e likuiditet të lirë për një periudhë trevjeçare.


Ishte e mundur që, e gjithë kjo të ish bërë më shpejt dhe më vendosmërisht dhe kriza euro mund të frenohej e të merrej situata më shpejt në kontroll. Nëse borxhi i Greqisë do të ishte njohur menjëherë si i paqëndrueshëm dhe ristrukturuar me shpejtësi, në qoftë se kreditë e saj të para do të ishin dhënë me terma koncesionare dhe jo ndëshkuese, në qoftë se ajo do të kish qenë këshilluar që të përqendrohej në reforma strukturore në vend të buxhetprerjes drastike, nëse BQE do të kishte qenë më e gatshme më shpejt për të ndihmuar e më bindëse, nëse … nëse … atëherë ndoshta bllokimi financiar nuk do të mund të ish përhapur si deri më tani.