Kulturë Nostalgjia, kujtesa dhe kinematografia e soc-realizmit

Nostalgjia, kujtesa dhe kinematografia e soc-realizmit

300
0
SHPËRNDAJE
Citroen Oferta 2

Sadedin Mezuraj
Debati i kohëve të fundit rreth qëndrimit që duhet mbajtur ndaj filmave të soc-realizmit, me reagimet dhe kundërshtitë që ka ngjallur, edhe pse i vonuar, vjen si pjesë e një diskursi më të gjërë mbi raportet me të kaluarën komuniste dhe ndërthuret me çështjet e nostalgjisë , të kujtesës dhe proçesin e dekomunistizimit të shoqërisë.

Reagime pro e kundër rreth propozimeve të hedhura në publik për çensurimin e filmave të soc-realizmit shqiptar, janë të kuptueshme, pasi kemi të bëjmë me një çështje komplekse, ku ngërthehen raportet e të sotmes me të shkuarën, të rishkrimit të historisë dhe rivlerësimit të vlerave kulturore të trashëguara nga e kaluara. Të gjitha zërat, reagimet, si miratim për çensurimin e ksëaj trashëgimnie apo si kundërshtim, janë shprehje e manifestimit të lirisë si polifoni, si mishërim i pluralizmit dhe diversitetit të qëndrimeve dhe këndvështrimeve.

Aq më tepër kur bëhet fjalë për kinematografinë, si një art kolektiv, ku implikohen kariera dhe emra njerzish si krijues, regjizorë, aktorë, skenaristë, kompozitorë etj. Në kohën e komunizmit, për arsye biografike dhe të luftës së klasave, një numur autorësh (Fishta, Koliqi, Konica, Camaj, Pipa, Trebeshina etj.) u çensuruan dhe veprat e tyre u huqën nga qarkullimi. Sot, duke kërkuar çensurimin e gjithë filmave të soc-realizmit, rrezikojmë të vihemi para një situate paradoksale , duke patur një numur krijuesish të nderuar me titujt më të lartë të meritës (Artist i Popullit, Mjeshtër i Madh, Nderi i Kombit ) dhe me biografinë krijuese, pra me veprën e çbërë dhe të kyçur në arkiva.

Sipas të dhënave empirike dhe një perceptimi të përgjithshëm, filmat e soc-realizmit ende kanë një audiencë të konsiderueshme. Nga ana tjetër, ne ende nuk kemi studime serioze sociologjike, matje dhe vëzhgime mbi strukturën moshore të audiencës, raportet sipas ndarjes urbane-rurale, sipas statusit dhe niveli arsimor dhe profesional, të faktorëve shtytës se përse i shikojnë këto filma, për përjetimet dhe impaktin e tyre tek shikuesit etj.
“Kultura e batutave” e mbartur nga filmat e soc-realizmit, vjen si një dëshmi e tërthortë e shkallës së shikueshmërisë së tyre, jo vetëm nga breznitë e rritura në komunizëm por edhe nga gjeneratat e reja, nga brezi “coca-cola”.

Sipas zërave tashmë të artikulluar qartazi, transmentimi i filmave të soc-realizmit shërben si “një venë e cila ushqen nostalgjinë për komunizmin”. A ka nostalgji për komunizmin dhe a është vërtet shikueshmëria e filma të soc- realizmit, dëshmi e nostalgjisë për komunizmin?

Studimet ndërdisiplinore tregojnë se nostalgjia postkomuniste, si fenomen social dhe psikologjik, ndeshet në forma dhe shkallë të ndryshme në të gjitha vendet e ish bllokut komunist, nga vendet e ish Bashkimit Sovjetik e deri në Gjermani (Ostalgia) . Sipas studimeve, nostalgjia e ka shpjegimin e saj në impaktet e ndryshimeve të shpejta politike, social-ekonomike të tranzicionit postkomunist dhe ekperiencat personale të jetës nën komunizëm.

Nostalgjia definohet si ndjenja e mallit për kohën shkuar, për njerëz, vende, objekte, evente të cilat tashmë nuk ekzistojnë. Në thelb, nostalgjia përjetohet si si ndjenja humbjes , e ushqyer nga kontrasti dallueshëm ndërmjet versionit romantic i të shkuarës dhe të tashmes frustuese dhe inferiore. Sipas Fred Davis, objekti nostalgjisë nuk është e kaluara si e tillë, por e kaluara në relacion me të tashmen dhe të ardhmen e afërt. Nostalgjia riaktivizon të kaluarën por në fakt ushqehet nga e tashmja. Sipas disa studiuesve, nostalgjia funksionon edhe si një reng i memorjes dhe shërben si mekanizëm mbrojtës, duke rikonstruktuar të kaluarën, përmes imazheve të ndritshme të selektuara, të cilat vendosen përballë të tashmes të zymtë dhe të trishtuar.

Në rrafshin psikologjik, nostalgjia shpërfaqet si një lloj rebelimi ndaj kohës së pakthyeshme dhe përshpejtimit të ritmeve të modernitetit, si reagim ndaj dinamikave të reja sociale të periudhës së tranzicionit postkomunist. Si fenomen social dhe kulturor, nostalgjia individuale bashkëvepron me kujtesën kolektive, me atë tërësi imazhesh dhe ndjenjash për të shkuarën të cilat aktivizohen në funksion të kuptimit dhe shpjegimit të së tashmes.

Studiues të fushave dhe disiplinave sociale dhe kulturore, kanë shqyrtuar aspekte të ndryshme interesante të kësaj nostalgjie për “kohën e komunizmit”. Në këto studime argumentohet bindshëm se kjo nostalgjia, nuk duhet të shihet si një dëshirë për të rikthyer të kaluarën, siç thjeshtohet ndonjëherë, por si pjesë e një procesi më kompleks, në kontekstin e adaptimit me kushtet e reja të shoqërisë së konkurencës dhe nevojës për një jetë më dinjitoze, në një shoqëri pa polarizime të skajshme dhe hendeqe të thella sociale.

Edhe pse rënia e komunizmit dhe fundi i Luftës së Ftohtë u pritën me entuziazëm të madh nga popullsia e ish vendeve socialiste, ndryshimet e mëdha social ekonomike që pasuan, krahas oportuniteteve të reja për prosperitet, krijuan edhe problematika të reja sociale. Papunësia, varfëria, mungesa e sigurisë, dobësimi rrjeteve të solidaritetit social, në shtresa dhe segmente të caktuara të shoqërisë sollën zhgënjime, humbje të shpresës dhe deziluzion nga pritshmëritë.

Sondazhi i organizuar para disa muajsh nga OSBE në Shqipëri, nxorri në dritë se një përqindje e lartë e popullsisë kujton ende me simpati kohën e komunizmit. Treguesit e sondazhit për shkallën e nostalgjisë për kohën e komunizmit shpjegohen me disa faktorë. Sigurisht që në një masë të caktuar, nostalgjia kolektive është simptomë e indoktrinimit dhe bombardimit propagandistik të “njeriut të ri” në periudhën moniste dhe vjen si inerci e të shkuarës.

Sikurse duhet thënë se ajo ushqehet edhe nga e sotmja plot telashe, pasiguri dhe kontradikta. Demokracia që rrekemi të ndërtojmë nuk është shoqëria ideale. Kemi njëzet e pesë vjet dhe ende nuk kemi dalë nga tuneli tranzicionit me trauma dhe tronditje ciklike. Politikat dhe qeverisjet, qofshin të djathta apo të majta, kanë prodhuar zhgënjime, humbje të shpresës dhe kanë injektuar pesimizmin se “ky vend nuk bëhet”!
Komunizmi sistem politik, sikurse dhe kapitalizmi, nuk janë në dy kuti bosh, me etiketat, përkatëse. Komunizmi , në perceptimin individual dhe kolektiv asokohe, nuk ishte vetëm dhunë dhe imponim por edhe indoktrinim dhe shpresë për një shoqëri më të mirë. Kujtesa kolektive ndërthuret me atë indivduale, ku e kaluara komuniste gjallon me ngjarje, evente, dëshmi, përjetime, gëzime familjare dhe festa kolektive, parakalime dhe gjyqe politike, aksione dhe fushata ideologjike, të shtuna komuniste dhe turne të treta, pushime verore dhe zbore.

Milan Kundera, kur shpjegon terrorrin Stalinist, shkruan se “totalitarizmi nuk është vetëm ferr, por edhe ëndrra e parajsës…dhe nëse duam të kuptojmë thelbin e ferrit, ne duhet të shqyrtojmë thelbin e parajsës nga e cila kishte origjinën. Eshtë shumë e lehtë për të dënuar gulagët, por të hedhësh poshtë poezinë totalitare që çonte në Gulag me anë të parajsës, është aq e vështirë si kurrë më parë.”

Po kështu, edhe demokracia dhe liria nuk janë dy slogane bosh, pa përmbajtje. Si mund ti thuash sot të varfërit që mbahet me lëmoshën e asistencës sociale apo të papunit kronik : Komunizmi zotrie… ishte skëterrë, dhunë, krim por sot ti jeton në demokraci dhe… gëzoju lirisë, edhe nëse ashtu kot..(siç shprehej Migjeni) ti je i papaunë, pa të ardhme, prapë gzoju, mos u bëj nostalgjik! Nostalgjia nuk kurohet vetëm me propagandë. Nëse politika, qeverisjet e mira, biznesi do t’i krijojnë shoqërisë më shumë shpresa dhe më shumë opurtunitete për punë dhe prosperitet, në mos askush, shumica absolute e popullsisë as që do të ketë mall për “sigurinë” e jetës në komunizëm, për tallonat , izolimin dhe luftën e klasave.

Nga ana tjetër, nostalgjia sikurse theksuam më lart, vjen dhe si pasojë e kujtesës selektive për të shkuarën. Kujtesa kjo është, mekanizmi nostalgjisë kështu funksionon. Nostalgjia nuk mund të ndalohet me dekret . Mund të çensurojmë filmat e soc-realizmit por nuk mund të çensurojmë realitetin dhe mendjet njerzore që prodhojnë nostalgjinë.Kjo mund të ndodhë vetëm në ndonjë fiksion të tipit “Nënpunësi pallatit të Nostalgjisë”.
Një arsye tjetër e treguesve relativisht shqetsues të nostalgjisë, sidomos tek gjeneratat e reja, padyshim që lidhet me faktin se, në shoqërinë tone nuk u realizua qysh në fillim të viteve 90-të një proces serioz për dekomunistizimin dhe lustracionin.

Ne ende si shoqëri nuk kemi krijuar një narrative kolektive dhe institucionin e Kujtesës për krimet e komunizmit. Ngritja e Institutit prë studimin e Krimeve të Komunizmit, hapja e Bunkart 1 dhe Bunkart 2 dhe , së fundmi, miratimi ligjit dhe ngritja e Autoritetit prë hapjen e dosjeve të ish Sigurimit të Shtetit, përbëjnë hapa të rëndsishëm për informimin e shoqërisë dhe veçanrisht të breit të ri, mbi të vërtetat e komunizmit, për krimet, mitet e rrejshme dhe përmasat e dhunës dhe indoktrinimit masiv.

Në radhët e brezit të ri, nostalgjia për kinemanë e soc-realizmit shpërfaqet më tepër si një kuriozitet për të kaluarën, për stilin e jetesës dhe kulturën në shoqërinë komuniste, sesa si manifestim i ndonjë indoktrinimi ideologjik. Narrativat e prindërve për jetën në komunizëm, për atë jetë e cila kishte brënda shtërngesat dhe shpresat, gëzimet familjare dhe brengosjen për skamjen materiale, i mbivendosen narrativave zyrtare mbi diktaturën e egër komuniste, me krimet, persekutimet, burgosjet, dhunën dhe përndjekjen .Këto narrative , të gjitha së bashku , bëhen shtysa për të rinjtë, për të parë e kuptuar diçka më shumë për komunizmin , pikërisht përmes vitrinës së kinemasë komuniste.

Varësisht nga eksperiencat personale, shikuesit e sotëm të filmave të soc-realizmit, kanë përvoja personale , qasje dhe perceptime të ndryshme për dimensionet e diktaturës komuniste. Dikush, përballë pasigurisë së sotme, rikujton sigurinë e jetës në komunizëm (punë, strehim, shkollim, shëndetsi ) dhe anashkalon ushqimin me tollona dhe radhën e qumshtit në orën katër të mëngjesit. Dikush kujton statusin e privilegjuar në komunizëm dhe ende nuk ka krijuar vetëdijen për luftën e egër të klasave dhe për faktin se, në diktaturën komuniste, ishin marrë peng liritë dhe të drejtat e të gjithë shoqërisë, në shkëmbim të “sigurisë” dhe punës për të gjithë.

Në këtë kontekst, a duhen trajtuar kjo trashëgimni, në bllok, si “mbetje toksike” e komunizmit? Shoqëria shqiptare ka njëzet e pesë vjet që është shkëputur nga sistemi komunist, por hijet dhe fantazmat e të shkuarës vërtiten brënda e rreth nesh. Brënda individëve të edukuar në komunizëm, në shkallë e doza të ndryshme, gjallojnë koncepte e mentalitete të “njeriut të ri”.

Filmat e prodhuar nga ish Kinostudio Shqipëria e re, parë në tërësi, kanë në themel metodën e soc-realizmit dhe janë pjesë e superstrukturës të asaj shoqërie të udhëhequr nga ideologjia marksiste-leniniste.Kinematografia, si pjesë e mekanizmave propagandistikë , i shërbeu regjimit komunist për edukimin e masave dhe prodhimin e “regjimit të vërtetave” (M.Foucault) të atij pushteti. E thënë më shkoqur dhe pa ekuivoke, filmat e soc-realizmit, nisur nga shërbesa propagandistike që mbartin dhe sherbetosja ideologjike në të cilën notojnë një pjesë e konsiderueshme e tyre, janë “shpirti “ i një bote e cila tashmë “ka dhënë shpirt”. Por e gjithë kjo trashëgimni nuk është shqeto propagandë.

Kësisoj, ta trajtosh këtë trashëgimni toptan si “mbetje toksike e komunizmit” nuk është një qasje realiste. Qasja serioze ndaj kësaj trashëgimnie nuk mund të bëhet me “sopatën e dardharit”, pra me qëndrime nihiliste e qasje që të rikujtojnë metodat e komunizmit, por as edhe nga pozita nostalgjike, refraktare, pa asnjë lloj reflektimi dhe rivlerësimi të kësaj trashëgimnie të komunizmit.Me këtë trashëgimni, si pjesë e historisë dhe kulturës tonë, nuk duhet të tregohemi aq dritëshkurtër, sa, bashkë me ujin e fëlliqur, të hedhim poshtë dhe “fëmijën”.

Kush është “fëmija” metaforik në këtë rast?
Së pari , një pjesë e prodhimtarisë filmike të realizuar në kohën e komunizmit, trajton tema historike (sa për të përmendur disa: Nëntori i dytë, Ja vdekje ja liri, Mësonjtoria, Kohë e largët, Koncert në vitin 36, Një emër midis njerzve etj.) .Sigurisht që filmat me temën historike , pa hyrë në aspektet e nivelit artistik, për të cilat duhet të shprehen ekspertët përkatës, duke qënë të krijuar mbi bazën e parimeve të realizmit socialist dhe këndvështrimit marksist të historisë, ndoshta përmbajnë qasje historiciste, glorifikim të historisë përmes narrativës kombëtariste apo deformime të së vërtetës historike.
Gjithsesi, trajtimi temave historike, sikurse ka ndodhur edhe me një pjesë të shkrimtarisë së I.Kadare, ishte një lloj “arratie” e autorëve/regjizorëve nga shtërngesat ideologjike dhe propagandistike të asaj kohe. Por edhe për këto filma, dikush mund të ngrejë pretendimin se përfaqsues të klerit, bejlerë, nënpunës të regjimit të Zogut, portretizohen me ngjyra të errtëa dhe karikaturizohen.

Po si do të veprojmë me këta filma? Do ti çensurojmë me argumentin se “ prekin ndjeshmëritë e kategorive të caktuara sociale”? Historia mbetet histori dhe nuk mund të korrektohet sipas ndjeshmërive të kategorive të caktuara të shoqërisë aktuale. Ndokush filmin Skënderbeu sot mund ta shikojë me lentet e feminizmit dhe të kërkojë ndalimin e tij sepse “ i bëhet jehonë shoqërisë fallocentrike! Epo epoka e Skënderbeut nuk mund të pasqyrohet në letërsi apo kinematografi sipas Platformës së Pekinit për Barazinë gjinore!
Blloku i dytë i filmave të soc-realizmit ka si tematikë Luftën Nacional Çlirimtare.

Tematika e këtij blloku të filmave të prodhuar nga ish Kinostudio Shqipëria e Re, implikon çështje ende të debatueshme të historiografisë shqiptare,si: luftë antifashiste apo luftë civile? Kolaboracionistë apo nacionalistë? Ballistë-viktima të qëndrimit përjashtues të PKSH dhe dhunës së formacioneve partizane apo bashkëpunëtorë të pushtuesve nazi-fashistë?

Sipas një qëndrimi të artikuluar, një galeri e tërë personazhesh “negativë”-figura e ballistit, kuisligut, bajraktarit,nacionalistit, klerikut etj, portretizohen si mbartës të së keqes, stigmatizohen, ridikulizohen dhe demonizohen mbi bazën e platformës së luftës së klasave. Sipas tyre, sot, në kushtet e çideologjizimit të shoqërisë, kjo qasje filmike jep mesazhe negative të dasive dhe diskriminimit të kategorive të caktuara sociale,të cilat në komunizëm vuajtën persekutimin për shkaqe biografike.

Edhe në këtë rast, zgjidhja e propozuar për seleksionimin e filmave nga një grup ekspertësh, do të përballet me çështje që kapërcejnë ekranin e madh dhe lidhen me debatin e historianëve . Për rrjedhojë, një komision me ekspertë, me ç ‘tagër do të rekomandojë dhe mbi cilat referenca historike do të bazohet për seleksionimin e filmave,në “të përshtatshëm” dhe “të papërshtatshëm”?

Sot si shoqëri na intereson të kapërcejmë konfliktin politik të fillimit të viteve dyzetë të shekullit të kaluar, pra ndarjen në “partizanë dhe ballistë”. Por të dy palët kanë qënë protagonistë të asaj periudhe historike me përplasje të mëdha dhe konflikte të thella. E kaluara, Historia , nuk mund të retushohet nisur nga e sotmja.

Nga ana tjetër, një film apo roman me temën e LNCL, edhe pse me sfond historik, ka në bazë fiksionin dhe nuk mund të njësohet me realitetin . Historiografia prodhon të vërtetat mbi bazën e dokumentave arkivore dhe fakteve të verifikuara. Kinematografia prodhon të vërteta artistike mbi bazën e fiksionit, imagjinatës dhe gjuhës artistike. Në në letërsi apo film, imagjinata “dhunon” historinë përmes hiperbolizimit, ironisë,komikes, groteskut.Ndryshe nuk do quhej art por histori. Në një novelë, të vlerësuar me një çmim prestigjioz, ridikulizohen dhe paraqiten në situata groteske vetaranët e LNCL. Po të ndjekim të njëtij standart, atëhere kjo novelë duhet të çensurohet sepse “ lëndon dhe diskriminon një kategori të caktuar të shoqërisë”!

Në kategorinë e tretë përfshihen filmat me tematikë nga jeta dhe përditshmëria e shoqërisë socialiste.Brënda kësaj kategorie ka një larmi filmash, që nga ata me temë konfliktin politik dhe luftën e klasave, me temë sociale, familjare dhe filma të zhanrit të komedisë. Parë në përgjithësi, në këtë kategori, dozat e ideologjisë dhe propagandës janë më të forta, skema e socrealizmit është më e dukshme, skematizmi është më i pranishëm.
Por filmat e socrealizmit, edhe ashtu të ideologjizuar sikurse janë, në kontekstet e reja social-politike, fare mirë mund të rishikohen dhe “rilexohen” si dëshmi artistike të praktikave të depersonalizmit të individit, si dëshmi të manipulimit dhe falsifikimit të realitetit dhe si mekanizma në funksion të krijimit të iluzioneve utopike.

Një film, bie fjala, i cili i bënte jehonë direktivave të Partisë për të shkuar në fshat , edhe pse përmban doza të forta të propagandës së kohës, në funksion të krijimit të një mirazhi të gënjeshtërt për “jetën e lumtur të fshatit socialist”, sot mund të shikohet si dëshmi e mungesës së lirisë së individit për të zgjedhur punën, profesionin dhe vendbanimin. Kësisoj filmi me mision të qartë propagandistik, i parë në kontekstin e sotëm, kthehet në dëshmi të rrejshmërisë propagandistike dhe përpjekjeve të sistemit monist për edukimin dhe fabrikimin e “njeriut të ri” “në gjiririn e masave punonjëse”

Një film ku ideologjia e kohës stigmatizonte klerin katolik, sot, duke u shfaqur në orare të përshtatshme dhe me një shënim redaksional, krijon një semantikë të re dhe kthehet në dëshmi të një regjimi i cili bazohej në ateizëm dhe, duke ndaluar ushtrimin e besimeve fetare, mëtoi të kthente ideologjinë ateiste në një fe të re dhe, përmes saj, të krijonte mitin për Diktatorin si Mesia e shoqërisë shqiptare.

Nisur nga kjo optikë, gjetja e modaliteteve dhe mënyrave të transmentimit të filmave të soc-realizmit, përmes debatit, informimit për kontekstin kur u krijuan dhe mesazhet që mbartin, do të ishte qasja më racionale dhe një ndihmesë në përpjekjet për të ndërtuar një narrative të përbashktë kolektive mbi komunizmin.

Transmentimi i kësaj trashëgimnie filmike përmes filtrimit, debatit dhe diskutimeve me të të rinjtë në studio e televizioneve apo nëpër tryeza , do të ishte një hap drejt informimit më të plotë për perceptimin e filmave dhe të kaluarës komuniste.
Nëse regjimi komunist mëtoi të krijonte “njeriun e ri” robot, “ushtar të bindur të Partisë”, sot shoqëria dhe institucionet e saj-në radhë të parë shkolla si vatër e edukimit, por edhe familja, media e madje edhe politika ( e cila kërkon militantë të bindur) duhet të synojnë formimin e qytetarit të lirë, me mëndje të hapur, kritik, antikonformist dhe mospajtues me çdo formë të arbitraritetit dhe “banalitetit të së keqes”. Njohja e gjeneratave të reja me këtë trashëgimni, me këtë “vitrinë të komunizmit” pëmes debatit dhe shpjegimit të konteksteve kur u krijuan këta filma, do të shërbejë për krijimin e një memorie kolektive për komunizmin , për të kuptuar më mirë atë dinamikë komplekse të ferrit kolektiv që u prodhua në emër të ” ëndrrës për parajsën tokësore”.

17 masr 2017 (gazeta-Shqip.com)