Flet në “Shqip” në Top Channel, Artur Japin, autor i librit “Shëmti e përkryer”, nga Skanderbeg Books


“Di pak për Shqipërinë. Në fakt, doja të krijoja idenë time, sepse kuptova se liria që kemi këtu, ne Hollande, është e mrekullueshme, sepse njerëzit mund të jenë më të lumtur kur nuk gjykohen. Por gjithashtu duhet të kuptosh që është vetëm një pjesë e vogël e botës ku ekziston kjo liri. Dua të zbuloj se si e bëjnë njerëzit në vende të tjera. Pa i gjykuar. Ajo që më intereson të di, , eshte sa të mençur janë njerëzit që janë homoseksualë në Shqipëri.  Si jetojnë, çfarë zgjidhjesh gjejnë dhe ku e gjejnë lumturinë, kur nuk u lejohet të jenë të lirë, të jenë vetvetja. Njerëzit bëhen shumë krijues ndonjëherë, dhe këtë dua të zbuloj. Jo sa keq është, por sa e mrekullueshme mund të jetë, edhe kur diskriminohesh.


Një nga librat tuaj më të famshëm, Shëmti e Përkryer, është përkthyer nga Skanderbeg Books në Shqipëri që para dy vjetësh. Një libër që flet për dashnorin më të njohur në botë, dhe takimin e tij me një prostitutë.


Ajo njihet në shumë vende tashmë, pasi është përkthyer në 21 vende. Sigurisht që ka qenë e panjohur, para se të shfaqej libri. E kam hasur vetëm rastësisht, shumë vite më parë, para se të bëhesha shkrimtar. Shkova në Venecia, dhe siç bëhet zakonisht, mora libra që kanë të bëjnë me Venecian. Mora disa nga librat e mi nga raftet, atë të Xhakomo Kazanovës, dashnori i njohur. Mora vetëm tri-katër volume, sepse ai i ka shkruar kujtimet në 12 të tilla. Nisa të lexoj historinë e tij të mrekullueshme, jetën me gratë e shumta, duke paraqitur gjithnjë anën heroike të vetes, në të gjitha lidhjet. Vura re që ishte një vajzë, për të cilën ishte shkruar shumë pak. Vetëm pak rreshta, në të gjitha herët. Ishte dashuria e tij e parë, Luçia. Ai e përmend dy herë në libër. Në volumin e parë ajo është 14 vjeçe ndërsa ai 17, dhe takohen jashtë Venecias, në Basiano. Bien në dashuri dhe premtojnë të jenë gjithnjë besnikë. Pastaj i duhet të kthehet në Venecia, dhe kur kthehet, ajo është zhdukur. Aty shkruan më shumë për veten se për të, duke thënë që është shumë i lënduar. Aty mori një vendim që e ktheu në dashnorin e famshëm që njohim tani. Ai vendosi që s’do t’ia jepte kurrë zemrën dikujt, sepse s’donte të lëndohej më aq shumë.


A është e vërtetë? E dimë që Luçia është e vërtetë, që ka qenë e dashura e tij e parë. Por është e vërtetë që e mori pas kësaj ndodhie famën si zemërthyes?


Mendoj se mund të jetë kështu, ai jep vetë një shpjegim. Mund të jetë e vërtetë sepse ai e përmend shumë pak. Teksa shkruante historitë e bukura për gratë e tjera, atë e përmendte fare pak. E përmend dhe një herë të dytë, disa volume më vonë. Ai shkon në Amsterdam, dhe siç bëhet në Amsterdam me një mik, shkoi në një shtepi publike. Aty e pa papritur dhe e njohu. Thotë në pak rreshta që edhe pse ajo duhej të ishte rreth 30 vjeçe, dukej si mbi 50, aq e tmerrshme sa nuk ia hidhje dot sytë. E shëmtuar dhe e deformuar. Vetëm kaq thotë. Kjo më bëri të ngre shumë pyetje. Si përfundoi në Amsterdam, pas aq shumë vitesh, vajza e vogël nga Venecia? Si u bë nga vajza e një fermeri të thjeshtë, në prostitutë? Si të lëndon kjo, e mbi të gjitha, pse hoqi dorë nga dashuria e saj, sepse ai ishte dashuria e saj e madhe, gjithashtu? Pse e la? Ai e përmend deformimin, por nuk e pyet veten në libër se ç’mund t’i kishte ndodhur që ishte bërë aq e tmerrshme. Kjo më la me shumë pyetje. Tani është një prostitutë e famshme, por jo në atë kohë. Ajo pëlqehej këtu për shkak të atij deformimi, por për këtë do të flasim më vonë.


Ju e kritikoni Luçian në libër sepse i mori vendimet duke u bazuar në mendje, dhe jo me zemër. Pse? A jemi të detyruar të vendosim gjithnjë me zemër?


Po! Sigurisht, gjithnjë duhet ndjekur zemra. Por ky është një zbulim që ajo e bën vetë në libër. Dhe e bën më shumë për atë, sepse kur sheh Xhakomo Kazanovën sërish në Amsterdam, ajo mban një vello, për shkak të deformimit në fytyrë. Duhet të fitojë para si prostitutë, ndaj duhet ta fshehë shëmtinë, por zbulon që burrat faktikisht e pëlqejnë atë fshehtësi.


Ajo e përdor për shkak të botës.


Ajo thotë që njerëzit mendojnë se fshihet prapa vellos, por ajo vetw thotë se në fakt po fsheh botën nga vetja, sepse duket shumë më e butë nga prapa vellos. Sepse kur ke një deformim në fytyrë, njerëzit të shohin dhe tmerrohen. Ose përpiqen të mos e shohin fare. Është gjithnjë një distancë midis teje dhe njerëzve. Dhe sapo vendos vellon, ajo ndien që mund t’i krijojë më lehtë lidhjet. Ajo e sheh Xhakomo Kazanovën pas kaq vitesh. Ai s’e njeh, sepse ajo ka vello, por ajo e njeh. Sheh një djalë që ishte 17 vjeç kur ajo e donte, dhe tani e sheh si burrin që i ka lënduar zemrën. Ai e do me mendje, sepse është vendimi që ka marrë para shumë vitesh, por ajo ende s’e di. Nis të mendojë se si ajo e ka kuptuar dashurinë shumë më mirë në atë jetën e saj të vështirë. Më mirë se ai, me lidhjet e tij të mrekullueshme. Pastaj ajo vendos që duhet ta sqarojë këtë. Por zbulon që kur ndjek zemrën, është gjithnjë gjëja më e mirë. Unë e kam zbuluar këtë që fëmijë. I kam parë gjithnjë njerëzit se si e bëjnë. Në fillim e dinë gjithnjë se çfarë duhet të bëjnë, por pastaj mendohen që mbase s’duhet ta bëjnë për shkak të asaj që do të thonë të tjerët, nga gjykimi i të tjerëve. Nisin të kenë frikë dhe nuk ndjekin ndjenjën e tyre të parë. Unë përpiqem ta jetoj jetën duke ndjekur nismën time dhe zemrën. Kjo është ajo që po përpiqen të përcjell me emrin.


Pra, nuk është vetëm për dashurinë, por për gjithçka.


Për gjithçka.


Mendoni se duhet të vendosim me zemër, jo me mendje.


Jam i sigurt që nëse njerëzit do të ndiqnin atë që ndiejnë, do të kishim më pak probleme në botë. Kur nisin të mendojnë se ç’duhet të bëjnë me këto ndjenja, nëse duhen fshehur, nëse duhen nxjerrë hapur, nëse duhen shprehur më shumë, nis të mendosh e t’i prishësh gjërat. Kjo ka qenë përvoja ime që më ka çuar shumë para në jetë. Nëse e ndjek atë impuls, je gjithnjë në udhën e duhur.


Në Shqipëri, titulli është “Shëmti e Përkryer”. Por çfarë do të thotë kjo shëmti e përkryer në sytë e Arturit?


E keni fjalën për titullin origjinal? Është e vështirë, është i papërkthyeshëm. Në të gjitha gjuhët që është përkryer, të gjithave u është dashur ta përshtasin me një titull tjetër. Zakonisht është “Në sytë e Luçias”. Në gjuhën hollandeze do të thotë “mungesë e bukur e diçkaje, një damkosje madhështore”. Më pyet se ç’kuptim ka pasur në jetën time? Duhet të kthehem tek fëmijëria ime, që ka qenë e vështirë për shkak të babait, i cili vdiq kur isha 12 vjeç. Dhe s’ishte dhe aq problemi, por zgjidhja, çuditërisht. Kishte një sëmundje mendore, të cilën isha shumë i ri për ta kuptuar. Dhe për shkak të sëmundjes, kishim shumë dhunë në shtëpi. Jo kundër meje, por kundër mamasë. Jam fëmijë i vetëm, pa motra apo vëllezër. U përballa me shumë dhunë atje, që në moshë të re, por duhej të shkoja në shkollë kur isha gjashtë vjeç. Ngaqë kur je mësuar me dhunë në shtëpi, që fëmijë, je shumë i ndërgjegjshëm kur ajo ndodh dhe sapo ajo shpërthen diku, rri i qetë, nuk bën gjë e pret të kalojë. Shkova në shkollë dhe ju e dini se si është çdo grupim njerëzish, sidomos një grup fëmijësh. Duhet të gjejnë vetveten. Për këtë ata kapen me dikë që mendojnë se është më i dobët se ata dhe që s’reagon si ata. Kështu që më kanë ngacmuar që në fillim. Në shkollë nisi të ketë dhunë dhe ishte fëmijëri shumë e vështirë.


Si arritët ta menaxhoni këtë lloj marrëdhënieje që patët me familjen.


Kjo është pjesa e bukur për këtë. Kur je fëmijë, s’ke nevojë ta dish këtë, sepse do vetëm të jesh i lumtur e njerëzit të të lënë të qetë, por kur e kujtoj tani, kuptoj se sa e bukur është të kthehesh tek fantazitë e tua. Sepse ajo ndodh kur je femije. Po të besoja se realiteti është i vërtetë, kur isha fëmijë, s’do të isha këtu sot e s’do t’ia kisha dalë mbanë. Kur sheh çfarë të bëjnë njerëzit, duhet t’i thuash vetes që ajo që po ndodh s’është e vërtetë. Ka një tjetër jetë veç kësaj. Kam qenë shumë me fat si fëmijë, sepse kam parë shumë filma dhe shkoja shpesh në teatër, sepse babai ishte kritik teatri. Mund të shkoja shpesh atje dhe shihja një tjetër jetë. Shumë herët nisa të mendoj që kjo është ajo që dua, që çdo ditë të jetës, të jem dikush tjetër për disa orë e të jetoj jetën e tyre, duke i lënë problemet e mia jashtë. Të ndiej se ç’do të thotë të jesh në një shfaqje, në një realitet tjetër. Mëson ta përdorësh fantazinë, dhe unë këtë bëra. Jetonim në një shtëpi të vjetër, me papafingo si ato që shihen në filma, që janë shumë të mëdha e me shumë gjëra të vjetra, rroba e rafte të vjetër. Shumë gjëra ku një fëmijë mund të luajë e të krijojë botën e vet. Plus, dicka që është e rëndësishme, kisha një qen të vogël.


Si e kishte emrin?


Trip. Që do të thotë se të tregon udhën ku ecën vetë.


Pra, velloja magjike është edhe velloja e Arturit per botës…


Kur e kujtoj tani shoh që vështirësitë e jetës janë në fakt diçka e mrekullueshme, dhe ky është kuptimi i titullit në gjuhën hollandeze. Plaga që mendon se të ka deformuar dhe të ka bërë të shëmtuar, ndryshe nga gjithë të tjerët, që të ka bërë të biesh në sy, është edhe thesari yt. Shenjat në fytyrë të duken se të kanë bërë të shëmtuar, të kanë deformuar, të kanë bërë ndryshe nga të tjerët, dhe të biesh në sy. Por ajo shenjë është thesari yt, sepse prej tyre je ndryshe e duhet të jetosh ndryshe nga të tjerët. Këtu e merr fuqinë e jetës. Këtu merr pasuritë e mendjes dhe të dashurisë. Të gjitha vijnë nga ajo shenjë e marrë që fëmijë. Këtë zbulon Luçia me atë plagë psikologjike. Por shumë njerëz e kanë këtë, e mendoj se ky mund të jetë suksesi sekret i librit. Shumë njerëz e njohin këtë, sidomos të rinjtë. Libri është shumë i njohur mes të rinjve në Hollandë. Të gjithë e njohin, sepse të gjithë jemi lënduar disi, e duam të gjejmë një mënyrë për t’i bërë ballë. Por Luçia është lënduar nga pamja e jashtme, përveç pamjes së brendshme, gjithashtu.


Por t’i kthehemi vellos. A zbulohet Luçia gjatë kërkimeve tuaja që e kishte vërtet këtë vello për njerëzit, apo është më shumë vello e Arturit per botën.


Dimë shumë pak nga Luçia. U përpoqa ta rindërtoj jetën e saj me sa munda, nga ato që tregon Kazanova. Nga ç’dimë për jetën e grave të këtij qyteti në atë kohë dhe të prostitutave, eshtë e dokumentuar mirë, ndaj e dinim se çfarë ka kaluar. Por megjithatë, dimë shumë pak për të. Asgjë nuk dihet për vellon, dhe kjo është diçka që kam përdorur si novelist. Për të sjellë këtë idenë që sapo përmenda. Besoj se e gjithë puna ime… tani po del dhe libri im i dytë, dhe të gjithë, kanë të njëjtën temë. Duhet të besoj atë se si më shohin njerëzit, apo duhet të besoj në atë që ndihem përbenda? Dhe sigurisht që kjo e fundit është gjithnjë më e rëndësishmja. Beso në atë që je, edhe pse njerëzit nuk e shohin. Edhe pse njerëzit mund të mendojnë se je i deformuar, ti e di se si je përbrenda. Të duhet velloja, në një farë mënyre, për ta vendosur përpara syve të njerëzve, që të mos të shohin e të të gjykojnë, dhe të ndjekësh rrugën tënde. Prandaj ajo thotë që velloja e bën botën më të butë, sepse s’duhet të përballesh me njerëzit por mund të jesh vetvetja. Megjithatë, mund të shihesh e të të shohin, të jesh pjesë e botës, por do të kesh gjithnjë vellon rrotull teje, me të cilin je i sigurt.


Në librin tuaj të parë, i cili ishte gjithashtu një sukses, shkruani në emër të një njeriu me ngjyrë, ndërsa me Luçian shkruani në emër të një gruaje. Çfarë e bën aq të lehtë për ju të futeni brenda personazhit?


Sërish, duhet të kthehem tek qeni im. Kam pasur një qen që ka qenë gjithnjë pranë meje. Kam mësuar të kem intuitë. Qeni e di menjëherë se çfarë po ndodh brenda një njeriu, sapo e sheh. Në fëmijëri më është dashuri ta kem këtë intuitë. Ishte e rëndësishme për mua të kuptoja se cili ishte njeriu me të cilin kisha të bëja. Duhej të shikoje se çfarë po u ndodhte njerëzve, çfarë po bënin. Nëse kishin dhunë që u përpunohej brenda. Duhej të analizoje, gjithnjë. Në fakt, analizimi është fjalë e keqe. Duhej të ndieje atë që kishe përballë. Për mua ka qenë shumë e lehtë, çuditërisht, të futem përbrenda dikujt tjetër e të di se çfarë ndiente. Kjo është njëra gjë. Bukuria e fëmijërisë, plaga, e bukura e të pasurit këtë sfond. Më pas u bëra aktor, sepse doja të isha në skenë e doja ta arrija atë ëndërr. Në fund nuk e ndoqa më atë ëndërr, por nisa të shkruaj.


Më pas u bëtë dhe këngëtar opere.


Po, dhe Opera e gjëra të tjera. Por gjithnjë mund të përmblidhej në atë dëshirën për të qenë dikush tjetër për pak orë. Për të ditur se si ndihen të tjerët. E përdora këtë dhe mendoj se shkruaj pak ndryshe nga të tjerët. Kjo është sfida dhe argëtimi i të shkruarit. Të bëhesh ai person. Unë shkruaj në vetën e parë, sikur të jem unë personazhi, sikur të jem unë njeriu me ngjyrë ose gruaja, një njeri i vogël në një botë të madhe, diçka që nuk rritet kurrë. Pra, bëhesh ai personi tjetër. E bëj siç e bëjnë aktorët, kur duhet të përgatisin një rol. Kjo shkon shumë larg. Nis të përjetosh ëndrrën e atij njeriu. Kthehet në diçka fizike. Kam shkruar një libër për një grua të moshuar në Teksas, në të nëntëdhjetat. Duhet të ndiesh se ç’do të thotë të jesh i plakur, kur të dhemb trupi dhe e ke të vështirë të çohesh. Këto gjëra të ndihmojnë që të futesh në mendjen e personazhit që po përshkruan. Shumë njerëz më pyesin se si është e mundur që unë, si burrë, mund të kuptoj një grua me aq lehtësi. Është shumë e lehtë. S’është asgjë, për sa kohë që përgatitesh mirë. Duhet kohë. Duhet të përgatitesh dhe të kuptosh jetën, rrethanat. Duhet të dish që ka qenë në këtë ndërtesë, per shembull, se çfarë ka bërë, si është ndier, çfarë ka nuhatur. Është si të biesh në dashuri. Kur gjen një personazh për të cilin do të shkruash, është si të biesh në dashuri. Takon dikë prej disa shekujsh më parë, dhe e di që duhet të gjesh diçka tek ai njeri. Është diçka midis të dyve, dhe s’e di se çfarë. Është si kur del për darkë një të premte mbrëma, dhe t’i pyesësh se ç’filma kanë parë, çfarë ushqimi pëlqejnë, çfarë librash kanë lexuar. Do të dish më shumë për atë njeri. Do të kesh një imazh të plotë. Dhe kur bën kërkime historike për një roman, është pak a shumë e njëjta gjë. Për fat, sepse unë s’jam historian. Pasi qëndroj në arkivë për gjashtë orë, lodhem me aq e dua të dal e t’i kthehem jetës. Por qëndron aty sepse do të dish gjithçka për atë person. Është si një histori dashurie.


Sa kohë ju është dashur të kërkoni të dhëna për Luçian?


Është e vështirë të thuhet, sepse idetë kishin nisur të vinin që para se të bëhesha shkrimtar. Që nga ai çast, gjithçka që lexon për atë periudhë apo për të dy personazhet, gjithçka nis të akumulohet në kokë për 20 vjet. Dy vjet para se të shkruash, nis ta përmbledhësh të gjithën. Është e vështirë të thuhet, por besoj se duhen nja dy vjet per lexuar libra, sidomos për atë periudhë. Dhe për atë periudhë dihet shumë, dhe kjo është gjë e mirë.


Ju keni thënë që vetëm burrat dembelë nuk i kuptojnë gratë.


Është e njëjta gjë. Është një libër, për të cilin mund të keni dëgjuar, që burrat janë nga Marsi e gratë nga Afërdita, ose e kundërta. Janë marrëzi. Çdo njeri është njësoj në bërthamën e qenies së tij. Nëse të godas me shuplakë, s’është e vështirë për mua të di që të lëndon. Nëse qan, s’është e vështirë të di pse qan. Nëse dikush thotë diçka të keqe, unë e kuptoj. S’është e vështirë. Është e njëjta gjë. Është ajo që bën kur bën kërkime për një roman, por edhe kur bie në dashuri me dikë. Është si të qërosh një qepë. Përpiqesh të zbulosh se si një person është bërë ai apo ajo që është. Dhe sa herë që gjen një copëz njohurie nga ajo jetë, kupton arsyen se pse njëra anë është më e vështirë se një tjetër, dhe kështu vazhdon dhe i shkon deri në thelb. Në thelb jemi të gjithë njësoj, zemra është njësoj për çdo njeri të botës. Jeta sjell zgjedhje të ndryshme dhe pritshmëri të ndryshme që kanë njerëzit prej nesh, dhe kjo na bën të gjithëve ndryshe. Gjëja interesante është të futesh në brendësi të dikujt dhe të kuptosh se ku është lidhja me ty. Më duket shumë interesante me njerëzit, por edhe me njerëzit në histori që kanë vdekur tashmë. Përpiqem t’i sjell në diçka që mund ta kuptosh.


Në anën tjetër, në jetën e vërtetë ju keni zgjedhur të jetoni me burra.


Po, por nuk është se zgjodha. Nuk vendos asnjëherë me qëllim, me mendje. Une vendos me zemër. Unë jam rritur në vitet 60-70, dhe Amsterdami ishte kryeqyteti botëror i lirisë. Por prapë, kthehem tek shenja e mbetur. Për shkak të shenjës, jam rritur shumë i izoluar. S’kishte njerëz të tjerë në shtëpi dhe s’më lejohej të rrija me moshatarë. Kështu që jam rritur me qenin, vetëm por jo i vetmuar. Nuk ndihesha i vetmuar, por kam qenë vetëm. Kjo ka një përparësi të mrekullueshme, sepse kur je vetëm dhe s’je pjesë e botës që ke rrotull, nuk duhet të bësh gjëra siç i bëjnë njerëzit. Duhet, por gjithashtu të lejohet të bësh botën tënde e të marrësh vendimet e tua. Kështu që u rrita dhe s’kisha asnjë plan. S’është se parapëlqeja burra apo gra. Kisha një lidhje me një grua për një kohë të gjatë.


Pra, ka pasur gra të tjera në jetën tënde.


Po, çdo njeri duhet të provojë gjithçka. Kështu që zbulova që kishte një mospërputhje, një ndryshim midis një burri që është me një grua e një burri që është me një burrë. Me një grua ndieja gjithnjë një pabarazi. Kur një burrë është me një grua, prej tij pritet gjithnjë diçka. Ndieja që s’mund ta jepja, s’doja të isha aty. S’doja të isha një burrë i fortë. Thjesht pëlqeja këtë. Pastaj njoha dikë, Aleksandrin, para 33 vjetësh, me të cilin rashë në dashuri. Është një njeri i mrekullueshëm të cilit ia kisha nevojën në atë kohë.


Ishit miq në fillim, apo…


Jo, ishte dashuri me shikim të parë. E dija që do të rrija gjithë jetën me të. Ishte e qartë.


Nuk keni pasur asnjë dyshim për këtë.


Jo, asnjë dyshim. Kurrë.


Nuk keni vënë asgjë në diskutim për veten tuaj?


Jo, sepse gjithçka ishte e hapur. E dashuron dikë dhe mbetet me aq. Kur njeh njeriun e duhur për ty, është aq e qartë sa s’ka asnjë dyshim. S’ka as gjykim. Sigurisht që ka të bëjë koha, liria e Amsterdamit dhe e këtij vendi. Ndjesia e mjedisit artistik në të cilin jam rritur. S’më ka gjykuar asnjeri, as familja.


E pranoi mamaja juaj?


Po, njerëzit këtu e bëjnë pa problem. Besoj se është shumë ndryshe nga Shqipëria.


Keni dëgjuar për Shqipërinë?


Kam dëgjuar pak për Shqipërinë. Në fakt, do të bëj një serial, ku do të udhëtoj nëpër Europë dhe në kontinente të tjera, duke bërë kërkime për problemin e homoseksualitetit. Di pak për të. Kam qenë në Poloni. S’kam qenë në Shqipëri, por mund të vij. Po të paralajmëroj.


Mund të bëhet ndonjë paradë për LGBT.


Po, diçka e tillë. Di pak për Shqipërinë. Në fakt, doja të krijoja idenë time, sepse kuptova se liria që kemi këtu është e mrekullueshme, sepse njerëzit mund të jenë më të lumtur kur nuk gjykohen. Por gjithashtu duhet të kuptosh që është vetëm një pjesë e vogël e botës ku ekziston kjo liri. Dua të zbuloj se si e bëjnë njerëzit në vende të tjera. S’dua të gjykoj vendet e tjera, sepse e di që është më e vështirë në zona të ndryshme. Por ajo që më intereson të di, dhe kjo është disi mënyra se si i shkruaj librat, eshte të di se sa të mençur janë njerëzit që janë homoseksualë në Shqipëri apo Poloni. Si jetojnë, çfarë zgjidhjesh gjejnë dhe ku e gjejnë lumturinë, kur nuk u lejohet të jenë të lirë, të jenë vetvetja. Njerëzit bëhen shumë krijues ndonjëherë, dhe këtë dua të zbuloj. Jo sa keq është, por sa e mrekullueshme mund të jetë, edhe kur diskriminohesh. Shpresoj të filmojmë shembuj njerëzish nëpër botë e të gjejmë gjëra të mrekullueshme.


Në Shëmti e Përkryer shohim se bën dallimin e tolerancës. Duke iu kthyer dhe Hollandës, siç e përmendët që këtu keni liri. Jeni të sigurt që është e plotë?


Jo, nuk jam i sigurt. Kur je ndryshe, përballesh gjithnjë me tolerancë. Është më e mira që mund të presësh nga njerëzit në jetën e përditshme. Toleranca vjen nga të kujdesurit për tjetrin. Kur thua që toleron dikë, thua që ti je barrë, por unë do të të mbaj. S’është e njëjta gjë si të pranohesh. Kur pranohesh, je njësoj. Je aty dhe s’e vë njeri në diskutim. Kështu e kam perceptuar kur jam rritur. Kishte pranim. Gjithçka ishte e lirë, njerëzit donin të eksperimentonin. Mund të bëje çfarë të doje. Ishte një kohë e bukur për t’u rritur, në një liri të mrekullueshme. Më pas u rrita dhe bota ndryshoi sërish, edhe këtu në Hollandë. Besoj se po i kthehemi tolerancës. Mund të bësh gjithçka, mund të jesh çfarë të duash, por është gjithnjë ndryshe nga të qenit në familje. Më pëlqejnë njerëzit që janë të lumtur të kenë miq të ngushtë zezakë, të pranojnë kur vajza martohet me një të tillë. Është ndryshe, për çdo minoritet. Pranimi është i plotë, ndërsa toleranca ka një kufi. Ndiej që kufijtë po kthehen, për shkak të ndryshimeve në botë. Jam i sigurt që do të ndryshojë sërish, por kështu funksionon bota. Jam shumë mirënjohës e me fat që kam jetuar në atë kohë. Kur je 20 vjeç e do të përjetosh jetën, është kohë e mrekullueshme për të pasur liri.


Si e përdorni këtu në Hollandë lirinë, kohën e lirë. U menduat gjatë për këtë pjesë?


E keni fjalë për kohën e lirë kur nuk po punoj? S’ka diçka të tillë. Unë jam gjithnjë duke punuar. Nuk është problem, sepse kur je shkrimtar, mendimet vazhdojnë në kokë. Kur mbaroj një libër në mendje, tjetri është duke nisur. Ka gjithnjë punë dhe është gjë e mirë, sepse është profesion i mrekullueshëm. Mund të bëj atë që kam dashur të bëj gjithnjë që fëmijë, të jem dikush tjetër. Por vazhdon gjithnjë, dhe po të mos jesh duke prodhuar fjalët. Nuk ndalon. Duhen dy ose tri vjet që të nisësh të shkruash librin. Pas kësaj, je bosh. I jep shumë energji librit dhe tani kam nevojë për diçka që të zgjohem sërish, të më rikthehet ajo energji. Pas çdo libri provoj diçka të re, i jap një sfidë vetes. Pas librit të parë, nisa të pikturoj. Vetëm gjëra të vogla, vizatime e piktura, për të mësuar gjëra të reja. Kjo është punë, në një farë mënyre, por është liri. Gjithashtu, shkruaj dhe muzikë. Kam bërë disa këngë për një artist hollandez. Provoj një disiplinë të re, një metodë të re krijimtarie. Këtë po bëj tani, sepse libri im i ri përfundoi e do të dalë së shpejti në treg. Tani po merrem sërish me aktrim, për të parën herë pas 25 vjetësh. Po bëj prova për veprën e Shekspirit “Shumë zhurmë për asgjë”. Do të nis të merrem shpejt me aktrim. Pra, përpiqem ta mbaj veten të interesuar në diçka. Dua të mësoj. Pasi të mbaroj librin tjetër, do të provoj të gdhend skulptura. Dua të shoh si ndihesh. E kam planifikuar për vitet e ardhshme.


Keni ndonjë person të dashur që mund t’ju ketë frymëzuar për librin? Një njeri që ka një vend të veçantë në zemrën tuaj?


Edhe një herë, është si të biesh në dashuri. Nuk duhet ta kërkosh. Nëse del të kërkosh për dikë që të të dojë, je i humbur e s’do të ndodhë kurrë. Një ditë do të mendosh që do të përfundosh i vetmuar gjithë jetën. Aty ndodh. Mos kërko për dashuri. E njëjta gjë vlen dhe këtu. Mos kërko për dashurinë e një personazhi. Mos kërko për subjektin e një libri. S’do të ndodhë kurrë. Nuk funksionon ashtu. Një shembull i mirë për këtë është një libër që kam shkruar për Teksasin, në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Unë nuk i pëlqej historitë e kaubojve dhe indianëve. I urrej librat, filmat, e kurrë s’do të kisha kërkuar një subjekt libri në Teksas. Por dashuria  e dytë e jetës sime, Benxhamini… ne jetojmë si familje, të tre, ai është nga Teksasi. Kështu që kam vjehrrit në Teksas. Ata jetojnë atje dhe shkoj rregullisht. Jeta më çoi në Teksas, por kurrë s’kisha menduar për të bërë një libër për Teksasin. Dhe papritur ecëm në një rrugë të gjatë, si nëpër filma. Pas disa orësh duhet të ndalonim, për te shplodhur sytë. Ndaluam në vendin e parë që na doli para, në Kuana. Ishte një statujë e një prijësi indian, i cili ishte kreu i fundit i të gjithë indianëve dhe njihej në Amerikën e Jugut që i ishte dorëzuar indianëve. M’u duk interesante dhe vetëm pasi lexova këtë, rashë në dashuri me subjektin e librit. Që në atë çast e dija që do të ishte libër, që do të shitej mirë. E dija që ishte një histori me të cilën mund të jetoja me vite. Rashë në dashuri dhe atë histori s’do ta kisha kërkuar kurrë në Teksas. S’do të kisha shkuar kurrë atje, po të mos kisha lënë jetën të më çonte atje.


Nëpërmjet Benxhaminit.


Po, duke ndjekur zemrën, sërish.


Benxhamini duket një shkrimtar dhe kritik shumë i mirë.  Ju ka bezdisur ndonjëherë kjo gjë?


Jo! Ne të tre punojmë me botimin e librave. Leksi në fakt është botuesi im, shefi i dy shtëpive të mëdha botuese në Hollandë. Benxhamini është shkrimtar dhe unë e shijoj suksesin e tij të madh.


Si e ndani jetën mes tre personave?


Në mënyrë të barabartë. Është shumë e lehtë, dhe këtu kthehem sërish tek plagët e vjetra. Si fëmijë s’më lejohej të jetoja si gjithë të tjerët. S’duhej të ndiqja rregullat e tyre. Dhe pastaj zbulon se gjërat që të thonë nuk janë të vërteta. S’është e vërtetë që mund të duash vetëm një njeri. Janë marrëzi. Benxhaminin e kam njohur në vitin 2000 dhe gjëja e parë që doja të bëja në atë çast, ishte të merrje Leksin në telefon e t’i thosha që është një person tjetër që na përket ne të dyve. Duhet të jemi bashkë. Ashtu bëra dhe doli të ishte e vërtetë, në mënyrë shumë të lehtë. Në fillim mendova se do të më duhej t’ua shpjegoja të gjithëve, sepse s’është mënyrë normale e jetes, tre vetë të lidhur bashkë. Shumë njerëz mendojnë që s’mund të bëhet. Dhe pas kaq shumë vitesh, pasi kanë kaluar 12 vjet që jetojmë të tre bashkë, është shumë e lehtë. S’ka asgjë. Thjesht jemi të hapur e të ndershëm, dhe të dashuruar. Dhe duke u kthyer sërish tek libri, kjo është ajo që zbulon dhe Luçia. Zbulon se sekreti i dashurisë është që duhet ta japësh. Shumë njerëz mendojnë se dashuria është diçka që e merr nga dikush. E mendon dashurinë si një shishe prej së cilës mund të mbushësh shumë gota, por s’është e vërtetë. Është si një mrekulli, që vazhdon të mbushet vazhdimisht. Është gjithnjë dashuri që mund t’ia japësh dikujt. Dashuria dyfishohet. Mamaja e Benxhaminin e tha shumë mirë, sepse ajo një vit pasi lindi Benin, ajo ishte shtatzënë me motrën e tij. Tha që më kuptonte, sepse kur ishte shtatzënë me Lorën, motrën e Benit, e donte Benin aq shumë dhe mendoja që s’do të doja dot një tjetër fëmijë aq shumë. Por pastaj lindi Lora dhe kuptoi që i donte të dy po njësoj. Dashuria dyfishohet, dhe kjo është përvoja ime duke dashuruar dy njerëz. Është shumë harmonike, një mjedis shumë i sigurt. Dhe të gjithë rritemi nëpërmjet këtij procesi, prandaj dhe jam kaq krenar, duke iu kthyer pyetjes suaj të parë, që Beni ka pasur sukses tani. Sepse kur erdhi në fillim, ai ishte në kërkim. Është 20 vjet më i ri se ne. Po kërkonte se si mund të mbushte jetën, dhe zbuloi artin e të shkruarit. Ne i dhamë mundësinë ta bënte me sa kohë të donte, pa u stresuar, dhe shkroi librin. Libri ka qenë një sukses i mrekullueshëm dhe tashmë ka shkruar librin e dytë. Jam shumë krenar dhe s’ka rivalitet.


Doja t’ju bëja dhe një pyetje që mbase është personale. A do të donit të kishit fëmijë?


Jo, unë nuk dua fëmijë. Një shoqe e imja donte një fëmijë nga unë, dhe nuk pranova. Por nisa ta mendoj. Mendoj se do të isha shumë i shqetësuar. Kjo është kryesorja. Do të trembesha shumë po ta lija të ishte i lirë. Mbaj mend kur kam qenë i ri, zemërohesha me mamanë që s’më linte të dilja më shumë nëpër botë e të isha i lirë. Duke u moshuar, e kuptoj frikën e saj, sepse kam të njëjtën gjë për njerëzit që dua. Dhe po të kisha fëmijë, sidomos në këtë moshë, do të kisha shumë frikë ta lija të lirë.  Mbase do ta lija të ishte i lirë, por fëmija do ta ndiente ankthin tim. Do ta pengonte. Kam një ndjesi që mbarimi i gjërave është diçka e mrekullueshme. Mendoj se është bukur që gjërat mbarojnë. E dua jetën time, por edhe jam i lumtur që një ditë do të prehem e do të mbarojë. S’e kam problem që diçka të ndalojë, dhe e njëjta gjë vlen dhe për trashëgiminë e familjes sime.  Mendoj se është mirë që gjërat të ndalojnë, është një liri e mrekullueshme. Pra, nuk duam fëmijë.


Jeni autor i librave shumë të shitur në Hollandë, shumë i njohur, dhe keni marrë  pothuajse të gjitha çmimet në lidhje me librat. Në anën tjetër, jeni një nga ata shkrimtarë që s’dorëzohen dhe e ngrenë zërin për diskriminimin dhe në një farë mënyre, s’jeni ju ai që ndiqni shoqërinë. Cili është pozicioni juaj me shoqërinë?


Ndihem shumë jashtë shoqërisë.


Por keni vendosur vetë të jeni kështu.


Është e vetmja mënyrë që unë mund të funksionoj, për shkak të ndjeshmërisë së tepërme, për të cilën duhet të flas më shumë. Unë shoh gjithçka e ndiej atë që ndiejnë të tjerët, ndaj për këtë duhet të vësh kufij, përndryshe të rrëmbejnë këto emocione. Unë kam nevojë të jem brenda shtëpisë sime, një shtëpi e vjetër me grila që mund të mbyllen. S’i mbyll kurrë, por mund ta bëj.  Dhe që aty mund ta mbaj botën jashtë. Kam nevojë për këtë. Kam nevojë të funksionoj, të shkruaj e të jem ai që dua të jem. Kjo është njëra gjë. Por të jesh larg njerëzve, të bën shumë punë. E zbulon kur udhëton. Sapo del nga aeroporti, gjërat që njerëzit në vendin tënd i shohin me shqetësim, nuk kanë më rëndësi për ty. Vendosja e largësisë është shumë e shëndetshme. I sheh gjërat ndryshe e sheh se çfarë ndodh më me qartësi se kur je brenda. Kjo është arsyeja që shkruaj kryesisht romane historikë, për shkak të largësisë. Po të shkruaj një roman për atë që po ndodh tani, mund të jem i përfshirë në këtë ngjarje, mund të inatosem nëse dikush sulmon dikë që dua. Kjo s’është interesante për mua. Për mua është interesante të kuptoj se pse njerëzit i bëjnë gjërat që bëjnë. Jam i sigurt që kushdo, edhe ata që bëjnë ligësitë më të mëdha, veprojnë nga mirësia. Të gjithë çohen në mëngjes e mendojnë se do të bëjnë gjënë më të mirë që munden. Nëse për ata kjo do të thotë që duhet të fluturojnë një avion në kullat e qendrës tregtare në Nju Jork, e të vrasin me mijëra njerëz, për ata është gjëja më e mirë që mund të bëjnë. Pjesa interesante është të zbulosh se si arrijnë në atë pikë. Çfarë hapash marrin në mendje, në zemër e në ndjenja. Nga çfarë ndikohen që arrijnë në atë pikë sa të mendojnë që sot është dita ku do të vrasin me mijëra njerëz. Si shkrimtar e si person, dua të kuptoj hap pas hapi se ç’do të thotë të arrish në atë pikë. Po të kisha humbur dikë në atë tragjedi, nuk do ta bëja dot. Edhe tani, dhe pse s’kam humbur njeri, s’e bëj dot. Unë e njoh Nju Jorkun, kam jetuar atje. S’mund të jem objektiv, por po të dua të shkruaj një libër, duhet të di të gjitha pjesët e mira dhe të këqija. Dua t’i kuptoj, t’i ndiej, të kem simpati, dhe vetëm pastaj mund të shkruaj librin. Prandaj më nevojitet largësia në histori, në roman dhe në jetën e përditshme. Më duket shumë e rëndësishme të mos gjykoj asnjeri. Përpiqem të mos gjykoj njeri. S’është gjithnjë e lehtë e nuk funksionon gjithnjë. Po t’i kesh shumë të afërt e të të lëndojnë shumë, krijon një gjykim, por është shumë e rëndësishme të falësh e të bësh përpara, në vend që ta gjykosh. Dhe unë i kuptoj plotësisht.


Në libra ju pëlqen të jeni një i huaj. Si në librin tuaj të dytë, për shembull. Por duket sikur ju pëlqen të jeni pak i huaj kur shkruani.


Më pëlqen të jem gjithnjë ashtu. Mendoj se shumë gjëra të këqija në botë ndodhin sepse njerëzit duan t’i përkasin një grupi, sepse është diçka e sigurt, meqë grupi mund të të mbrojë nga rreziqet. Por kjo do të thotë që duhet të heqësh dorë nga karakteri yt, përndryshe grupi nuk të pranon, nëse je shumë ndryshe prej tyre. Do të doja që njerëzit të rriteshin, ta linin atë grup e të ishin më shumë vetvetja. Njeriu duhet të marrë vendimet e tij e të ndjekë rrugën e vet në jetë. I adhuroj ata njerëz dhe jam gjithnjë i interesuar. Edhe një herë, është si të biesh në dashuri. Kur nis të kem interes për një personazh të librit, zakonisht është sepse jam kureshtar. Dua të di se si e bën ai, si gjen mënyrën e vet kur e lë grupin pas, kur gjen udhën e vet. Çfarë ndjesie ka pasur e çfarë hapash ka ndjekur. Ka njerëz që admiroj dhe ndonjëherë është e vështirë, sepse është më e lehtë të jesh pjesë e grupit. Por s’është e thene të jesh, siç nuk kam qenë unë kurrë i tillë. Të ndiesh se sa bukur është të kesh mundësinë të kesh zgjedhjet e tua e të mendosh për jetën tënde. Të mendosh për familjen tënde, siç bëra unë. Më pëlqen të jem i huaj.


Hollanda është shumë e njohur për tulipanët, seksin e drogën, sidomos nga turistët. Si ka ndikuar kjo ne punën tuaj, nëse kanë ndikuar.


Tulipanët, droga dhe seksi? Tulipanët kanë ndikuar në librin e dytë, ku kam shkruar për to. Drogën e kam provuar një herë, por s’më pëlqeu. S’më pëlqen të tymos. Por duhet të provosh gjithçka në jetë. E kam provuar, dhe s’më pëlqeu. Mendoj se fantazia në mendjen time s’ka nevojë për drogën që t’i shtohet diçka. S’e kam provuar kurrë më.


Po lagja me drita të kuqe?


Jo, por në vitet 60-70 nuk kishe nevojë për të, sepse mund të flije me këdo dhe asnjeri s’e kishte problem. S’ishte nevoja të shkoje me prostituta. Ishte një kohë shumë e keqe për prostitutat. Jo, s’e kam provuar kurrë. Por seksualisht, kam provuar gjithçka. Duhet ta bësh dhe ti!


Çfarë duhet të provoj?


Edhe një herë, bëj atë që të thotë zemra. Mos mendo që duhet të provosh gjëra. Është gabim. Kjo ndodhte dhe në vitet 60-70. Njerëzit mendonin se duhej të ishin të lirë, duhej të provonin gjëra. Jo, provo gjërat që pëlqen. Do të dish se çfarë ndjesia ka diçka? Provoje! Pse te mos e besh.


Cili është mesazhi juaj për lexuesit shqiptarë per librin “Shëmti e Përkryer”?


Ajo që do të doja për njerëzit në Shqipëri kur të lexojnë Luçian, është ta kuptojnë. Ajo që bëj unë në libër, është t’ju fus në jetën e saj. T’ju bëj të ndieni se si është të jesh ndryshe, në çdo mënyrë. Në mënyrën e Luçias, e cila është ndryshe, pasi është e deformuar. Shpresoj që njerëzit të kuptojnë se ç’do të thotë të jesh ndryshe. Do të doja të ishin të hapur ndaj ndjenjave të saj dhe të kapin sekretin e dashurisë, i cili jepet diku në libër. Shpresoj ta marrin atë mesazh e të kuptojnë që dashuria s’është diçka që e merr, por diçka që e jep. Besoj se kjo është gjithçka që dua të them për librin.


Intervistoi per “Shqip” ne Top Channel, Arta Tozaj