Euroggedon


IAN CAMPBELL, Reuters


Eurozona po përballet me problemin e parë të rëndësishëm ekonomik në jetën e saj të shkurtër. Se si do të funksionojë ky sistem eksperimental është shumë e paparashikueshme.


Djaloshi euro është vetëm dhjetë vjeç dhe po hyn në një recesion global me pamje prej buçkoje. Sot shkëmbehet për 1.32 dollarë, shumë më tepër sesa kuota 1.17 me të cilën hyri në treg dhe akoma më shumë në krahasim me vitet 2000-2002 kur shënoi vlerën më të ulët në kuotën 90 cent.


Euro admirohet. Sllovakia sapo u bashkua me të. Vende të tjera po diskutojnë anëtarësimin për të përfituar nga fuqia e kësaj monedhe.


Por vlera dhe prestigji i një monedhe nuk janë gjithmonë treguesit e vlefshëm për të vlerësuar qëndrueshmërinë e saj. Sterlina dikur pati kushtuar 2 dollarë, vetëm pak kohë para se ekonomia e Britanisë së Madhe dhe monedha e saj u zhytën. Pesoja e Argjentinës kushtonte një dollar përgjatë një dekade, por një ditë vendi falimentoi dhe monedha e saj humbi dy të tretat e vlerës.


Sistemi i bordit të monedhës të Argjentinës me kursin fiks të këmbimit dhe me rezerva valutore mbështetëse për bazën monetare, në teori qe i fuqishëm. Por rezultoi në praktikë i brishtë.


Duke krijuar një lidhje të fortë mes vendeve të vogla, të ngarkuara me borxhe dhe historikisht të keqmenaxhuara, rezervat valutore nuk e bënë në fund të fundit Argjentinën të fortë.


Pyetja në lidhje me Eurozonën është nëse gjendet në të njëjtën situatë: pra që fuqia e euros si një monedhë e rëndësishme dhe që nga disa shihet si konkurrente e dollarit për rezervat valutore të botës në të vërtetë fsheh brishtësinë e disa vendeve anëtare derisa një krizë e nxjerr në pah këtë brishtësi.


Duke përdorur euron, vendet anëtare e dorëzuan fleksibilitetin e kursit të këmbimit si dhe aftësinë për të vendosur normat e veta të interesit në mënyrë të pavarur.


Shumë vende të vogla patën në fakt përfitime të stërmëdha nga kjo skemë. Udhëtimet më të lehta qenë përfitimi i dukshëm. Përfitimet financiare qenë të shumta. Tregjet kapitale në kohën e paundit irlandez apo pezetës spanjolle qenë relativisht të vogla dhe kostoja e marrjes së borxheve qe e lartë për shkak të monedhës, inflacionit dhe rreziqeve fiskale.


Euro u duk sikur i eliminoi të gjitha këto rreziqe si me magji. Nuk mund të kishte zhvlerësim dhe inflacion të lartë. Banka Qendrore Europiane me bazë në Frankfurt do ta ndalonte. Pakti për stabilitet dhe rritje do të garantonte disiplinë fiskale. Financat e qeverisë do të ishin të forta dhe asgjë nuk do të shkaktonte inflacion të lartë. Blerësit e borxheve të vendeve anëtare të eurozonës nuk kishin asnjë rrezik. Por këto mendime ekzistonin deri së fundmi. Shumë vende e shkelën paktin e deficitit buxhetor vjetor prej 3 për qind të PBB-së si dhe kufirin e borxhit prej 60 për qind të PBB-së.


Diferenca në interesat e kërkuara për borxhet e Irlandës, Greqisë, Italisë apo Spanjës dhe interesat për borxhet gjermane qenë shumë të vogla.


Por që nga kriza e kreditit në vitin 2008 që i dha fund periudhës euforike në ekonominë botërore, interesat u rritën me shpejtësi. Supozimet e tregjeve mbi euron u vunë në dyshim.


Një pjesë e problemit ka lindur me vetë themelimin e euros. Ajo i detyron vendet anëtare të mos abuzojnë me lirinë e sapofituar të emetimit të borxhit të lirë përmes huamarrjes së tepërt. Ajo detyron vendet të arrijnë konkurrueshmëri afatgjatë pa kryer zhvlerësim të monedhës. Ajo detyron axhustime të situatave ekonomike të vështira pa pasur politikë monetare kombëtare dhe kurs këmbimi fleksibël. Edhe mekanizmi fiskal nuk mund të përdoret për shkak se ekziston detyrimi për të respektuar limitin e deficitit buxhetor në 3 për qind të PBB-së.


Por gjatë viteve të lumtura të rritjes ekonomike, disa vende të eurozonës duket se u kanë kushtuar shumë pak vëmendje kufizimeve të mjeteve antikrizë të imponuara nga euro.


Në Spanjë p.sh, kostoja e punës u rrit me shpejtësi. Ajo nuk krijoi problem të menjëhershëm. Një bum ndërtimi bëri që ekonomia të rritet shpejt. Por tani bumi ka përfunduar ndërsa kostoja e lartë e punës ka mbetur dhe asnjë mënyrë e lehtë për të rifituar konkurrueshmërinë nuk ekziston.


Papunësia është rritur tashmë me më shumë se 1 milion vetë brenda një viti. Spanja, ndryshe nga Britania e Madhe, nuk mund të ndihmojë industritë e veta të konkurrojnë brenda dhe jashtë vendit përmes zhvlerësimit të monedhës. Përkundrazi, euro vijon të mbetet e fortë. Kjo nënkupton që axhustimi ekonomik duhet të vijë në mënyrën e vështirë përmes recesionit, uljes së pagave e të çmimeve me qëllim që të ulen kostot.


Ky është një proces i vështirë si nga pikëpamja ekonomike ashtu edhe nga pikëpamja politike apo shoqërore.


Në Irlandë, disa defekte të tjera të krijuara nga euro kanë dalë tashmë në pah.


Euro solli rënie të normave të interesit mbi kreditë për prona të patundshme duke sjellë një bum në çmimet e shtëpive, rritje të të ardhurave të qeverisë e rritje të konsumit. Tani deficiti buxhetor po arrin në 10 për qind të PBB-së. Borxhi i Irlandës, që dikur qe aq i ulët, (vetëm 25 për qind e PBB-së), është katërfishuar brenda pak viteve.


Borxhi i Italisë është më i madh sesa PBB-ja. Politika e fraksionuar ka penguar gjithmonë reformën fiskale dhe atë të punës. Kostoja e punës është rritur shpejt. Italia as që ka guxuar të përdorë stimulin fiskal si mjet antikrizë. Tashmë është në recesion, ndërkohë që është rritur me mesatarisht vetëm 1 për qind gjatë viteve të mbara të ekonomisë botërore.


Qe pikërisht përdorimi i një monedhe të fortë që solli Argjentinën në rrënim. Kur ky vend hyri në telashe, ai nuk mund të zhvlerësonte monedhën e vet. Qeveria nuk mund të shtypte para. Përdorimi i një monedhe të fuqishme i mbyll shtigjet e shpëtimit në kohë të vështira.


 


Ndërsa qeveritë e eurozonës përballen me recesion, borxhi bëhet gjithnjë e më i rëndë dhe shumë vende mund të kuptojnë se monedha e përbashkët e ka mbyllur shtegun për dalje nga kriza. Eksperimenti i eurozonës po hyn në një fazë të re potencialisht shpërthyese. Djaloshi i admiruar euro mund të hyjë në një adoleshencë të dhimbshme.


Publikuar më 16 janar 2009.


Eurogeddon është një përmbledhje e shkrimeve më të mira të “Reuters” mbi krizën. Nesër mund të lexoni: Kujdes nga grekët kur japin vlerësime mbi deficitin