Mijëra persona rezultojnë të zhdukur dhe qindra të tjerë kanë humbur jetën pas një përmbytjeje të menjëhershme në Nepal, e cila goditi me pak ose aspak paralajmërim në fillim të kësaj jave.
Përmbytja ka nxjerrë në pah mangësitë e sistemeve të paralajmërimit, të cilat janë krijuar kryesisht për të monitoruar reshjet ekstreme dhe rritjen e nivelit të lumenjve, jo shembjet e papritura të masiveve malore në kushte të motit të kthjellët.
Përmbytje të shkaktuara nga akullnajat nën qiell të pastër, të njohura ndonjëherë si ‘përmbytje të qiellit blu’, mund të ndodhin edhe në SHBA, veçanërisht në Alaskë dhe në veriperëndim të vendit, ku çlirimi i papritur i ujërave akullnajore mund të shkaktojë vërshime dhe rrëshqitje masive në luginat malore.
Një ngjarje e tillë ndodhi edhe në malin Rainier, në shtetin Uashington, në vitin 2001, kur një rrjedhë mbetjesh i zuri njerëzit të papërgatitur gjatë një dite me mot të mirë.
Mijëra të zhdukur dhe qindra viktima
Autoritetet nepaleze deklaruan të shtunën se rreth 3,000 persona rezultojnë të zhdukur në rajonin kufitar mes Nepalit dhe Kinës, i prekur nga përmbytjet që u krijuan të mërkurën në malet e Himalajeve, raportoi Associated Press.
Gati 800 persona kanë humbur jetën si pasojë e katastrofës.
Autoritetet nepaleze paralajmëruan gjithashtu se së shpejti mund të ketë vërshime të tjera të mëdha uji në luginat përgjatë kufirit me Kinën, duke rrezikuar përpjekjet për gjetjen e të mbijetuarve.
Si u krijua ‘përmbytja nën qiellin blu’ pa paralajmërim
Sipas Shërbimit Gjeologjik të SHBA-së (USGS), një pjesë e akullnajës dhe e materialeve shkëmbore u shembën në anën veriore të malit Lāngtāng Lirung, duke çliruar një energji të krahasueshme me një tërmet me magnitudë 5.2, megjithëse në fakt nuk pati ndonjë tërmet që e shkaktoi shembjen.
Studiuesit thonë se të dhënat satelitore tregojnë se orteku i akullit dhe shkëmbinjve mund të ketë bllokuar përkohësisht lumin Lhende Khola pranë kufirit Nepal-Kinë, duke krijuar një liqen që më pas u ça dhe shpërtheu.
Rrjedha e akullnajës së shembur mblodhi më pas edhe më shumë akull, ujë, shkëmbinj dhe sedimente, duke u shndërruar me shpejtësi në një masë shumë më të fuqishme që shkaktoi përmbytjet e mëdha.
Gjatë përmbytjes, niveli i lumit Trishuli u rrit me nëntë metra brenda vetëm 30 minutash, duke e përkeqësuar më tej katastrofën.
Shifra tronditëse: Rrjedha përshkoi rreth 100 kilometra.
Katastrofa goditi kryesisht qarkun Gyirong në rajonin e Tibetit dhe distriktin Rasuwa në veriun e Nepalit, pranë kufirit me Tibetin.
Pamjet e publikuara në rrjetet sociale tregojnë përmbytje të mëdha, ndërsa ujërat dhe masat e dheut e shkëmbinjve kanë përfshirë fshatra dhe banesa.
Asnjë nga shenjat e zakonshme të përmbytjeve
Studiuesit thonë se përmbytja në Nepal nuk u parapri nga shenjat tipike paralajmëruese.
Nuk pati stuhi, reshje shiu, rritje të nivelit të lumit apo tërmete.
Për këtë arsye, ngjarja konsiderohet një ‘përmbytje e qiellit blu’, ku pak çaste përpara përmbytjes së rrezikshme moti mund të jetë plotësisht i kthjellët.
‘Mësimi kryesor është se mungesa e shiut nuk do të thotë mungesë të rrezikut nga përmbytjet’, tha Hossein Bonakdari, profesor i asociuar në Departamentin e Inxhinierisë Civile në Universitetin e Otavës.
Pse sistemet tradicionale të alarmit nuk e zbuluan rrezikun
Nepali ka një sistem paralajmërimi për përmbytjet që fokusohet te monitorimi i reshjeve, niveleve të lumenjve dhe përmbytjeve në sistemet e mëdha lumore.
Sipas Qendrës Ndërkombëtare për Zhvillimin e Integruar Malor (ICIMOD), ky sistem mbulon kryesisht lumenjtë e mëdhenj dhe jo rrjedhat më të vogla ujore, çka mund të bëjë që disa përmbytje të godasin pa paralajmërim.
Ekspertët thonë se sistemi tradicional nuk ishte projektuar për të identifikuar përmbytjet e menjëhershme të shkaktuara nga shembja masive e një mali ose akullnaje.
Përmbytja nisi lart në male, nën një qiell të kthjellët, dhe më pas u përhap me shpejtësi drejt zonave më të ulëta, duke anashkaluar mekanizmat normalë të alarmit.
‘Kjo tregon se duhet të ndryshojmë mënyrën se si mendojmë për sistemet e paralajmërimit në zonat e larta malore. Duhet të monitorojmë malin, njësoj si motin dhe lumin’, tha Bonakdari.
A mund të bëhen më të shpeshta përmbytjet nga akullnajat?
Studiuesit ende nuk kanë përcaktuar përfundimisht nëse ngrohja globale ose ndryshimet klimatike e shkaktuan këtë përmbytje, por kjo mbetet një nga teoritë kryesore.
Ekspertët thonë se rritja e temperaturave mund të destabilizojë akullnajat dhe shpatet përreth, duke rritur rrezikun e shembjeve dhe përmbytjeve të papritura.
Alton Byers, gjeograf në Universitetin e Kolorados në Boulder, tha për revistën Nature se shkëputja e akullnajës sugjeron se permafrosti (shtresa e tokës së ngrirë përgjithmonë në mal) në mal mund të ketë nisur të shkrihet për shkak të temperaturave më të larta.
Sipas tij, fenomene të tilla mund të bëhen më të zakonshme në mbarë botën. Me rritjen e numrit të njerëzve që udhëtojnë drejt zonave malore, nevojitet gjithashtu më shumë ndërgjegjësim për mënyrën e identifikimit të përmbytjeve të menjëhershme.
‘Këto ngjarje nuk mund të parashikohen’, tha ai.
Çfarë pritet më tej?
Ekspertët u bëjnë thirrje autoriteteve të investojnë më shumë në sistemet e zbulimit të hershëm për zonat që janë të rrezikuara nga përmbytjet ekstreme dhe të menjëhershme.