Kur dorëheqja ishte tashmë e vendosur, në shtatorin e kaluar, Dmitry Kozak shkoi ta takonte për herë të fundit shefin e tij dhe i bëri një pyetje të thjeshtë: pse e kishte bërë gjithë këtë? Nuk dihet cila ka qenë përgjigjja e saktë e Vladimir Putinit, por kuptimi ishte i qartë. Nëse aventura ukrainase do të përfundonte keq — i tha lideri, sipas një personi të informuar — nuk do të rrezikohej vetëm jeta e tij si president i Rusisë; edhe Kozak do të kishte një fund shumë të keq.

Megjithatë, ky i fundit, përkrah Putinit që nga koha e Shën Petersburgut në vitet ’90, prej më shumë se tre vitesh ishte praktikisht jashtë loje. Të paktën që nga 21 shkurti 2022, dy ditë para agresionit ndaj Ukrainës. Atë ditë, diktatori mblodhi në Kremlin Këshillin e Sigurisë. Diskutohej njohja e pseudo-republikave të Donetskut dhe Luhanskut, tashmë pjesërisht të pushtuara nga Rusia. Në thelb, bëhej fjalë për sulmin ndaj Ukrainës. Kozak atëherë ishte pothuajse 70 vjeç dhe prej tre dekadash ndër njerëzit më të afërt të shefit. Ai ishte zëvendësshef i kabinetit të presidentit, me përgjegjësi për marrëdhëniet me ish-republikat sovjetike. Në thelb, bënte pjesë në rrethin e ngushtë të besnikëve të Putinit, bashkë me Igor Sechin (kreu i gjigantit të naftës Rosneft), Nikolai Patrushev (ish-eprori i Putinit në KGB), Sergei Chemezov (bashkë me Putinin në KGB në Gjermani dhe sot kreu i gjigantit të mbrojtjes Rostec) dhe pak të tjerë.

Por në atë 21 shkurt 2022, Kozak flet për dyzet minuta kundër aneksimit të republikave të Donbasit dhe kundër pushtimit të Ukrainës. Ai është i vetmi. Ndërhyrja e tij do të pritet nga videoja e Këshillit të Sigurisë që u transmetua pak më vonë në televizion.

Sipas një rindërtimi të New York Times, dy ditë pas agresionit të vitit 2022, Kozak i ishte përgjigjur Putinit se nuk kishte ndërmend të zbatonte urdhrat e tij dhe nuk do t’i kërkonte qeverisë ukrainase të nënshkruante kapitullimin. Ai do t’i kishte thënë liderit se ishte gati të arrestohej ose të vritej, por jo ta bënte këtë.

Që prej asaj kohe, ai nuk është shfaqur më në publik, por për respekt të lidhjes së vjetër, Putin nuk e ka ndëshkuar dhe as e ka shkarkuar kurrë. Deri te dorëheqja “vullnetare” e 18 shtatorit të kaluar, pas së cilës ish-zëvendësshefi i kabinetit vazhdon të mbajë një zyrë në administratën presidenciale, vetëm pak hapa larg Kremlinit.

Kozak nuk është një disident liberal. Ishte pikërisht ai që u mor me integrimin e Krimesë në Rusi pas pushtimit të vitit 2014. Por kundërshtimi i tij ndaj luftës dhe reagimi i Putinit në momentin e largimit të tij — se nëse gjërat shkonin keq në Ukrainë, të dy mund të vriteshin, sipas fjalëve që i atribuohen — hapin një dritare mbi dyshimet dhe dilemat që qarkullojnë brenda dhe rreth Kremlinit. Vetë Putin e kupton se ka shumë pak në dorë pas agresionit që ai zgjodhi dhe që tashmë ka zgjatur sa Lufta e Dytë Botërore: pjesë të shkatërruara të Donbasit — 12,7% e territorit ukrainas që nga viti 2022, por më pak se 1% gjatë vitit të fundit — me çmimin e qindra mijëra jetëve ruse dhe të qindra miliardë eurove të shpenzuara.

Ndërkohë, përpjekja ushtarake po përshpejton tkurrjen e ekonomisë ruse. Javët e fundit, valë shkarkimesh nga puna kanë goditur gjigantin petrokimik Sibur, atë bankar Sberbank, sektorin e ndërtimit dhe industrinë civile në përgjithësi. Putin sigurisht nuk harron se gjatë rebelimit të Sergei Prigozhinit dhe marshimit të tij drejt Moskës, në maj 2023, besnikët e tij ranë në heshtje dhe papritur aparati i sigurisë u paralizua. Askush nuk e mbrojti. Nuk është rastësi që Putin kërkon dorëzimin e të gjithë Donbasit (teorikisht rus sipas kushtetutës së tij) për të treguar diçka që mund të përkufizohet si fitore. Por diktatori po tradhton presionin që ndjen: për shembull, ka pushuar së pretenduari oblastet e Zaporizhjias dhe Khersonit, ndonëse edhe ato janë “ruse” sipas kushtetutës. Me përkeqësimin e radhës të ekonomisë, ndoshta hapi i ardhshëm prapa do të jetë pikërisht Donbasi./ Corriere della Sera