Një zbulim i rrallë arkeologjik në Kinën veriperëndimore ka hedhur dritë mbi historinë e hershme të produkteve të qumështit dhe evolucionin e mikroorganizmave, pasi shkencëtarët kanë identifikuar atë që konsiderohet djathi më i vjetër në botë. Substanca e bardhë u gjet rreth dy dekada më parë në Varrezat Xiaohe, në pellgun e Tarimit, ku trupat e Epokës së Bronzit, të moshës midis 3,300 dhe 3,600 vjet, ishin ruajtur natyrshëm për shkak të kushteve jashtëzakonisht të thata dhe të kripura që krijuan mumifikim natyral.
Fillimisht, studiuesit nuk ishin të sigurt për natyrën e materialit të gjetur në kokat dhe qafën e disa mumjeve, por hipotezat e hershme sugjeronin se mund të bëhej fjalë për një produkt të fermentuar qumështi. Në vitin 2014, arkeologët kinezë e identifikuan për herë të parë substancën si një lloj djathi të butë, të ngjashëm me kefirin. Konfirmimi përfundimtar erdhi shumë vite më vonë, kur analizat gjenetike të kryera në vitin 2024 zbuluan përbërjen e tij të saktë.
Duke analizuar ADN-në e nxjerrë nga mostra të marra në tre varre të ndryshme, studiuesit identifikuan gjurmë si nga lopët ashtu edhe nga dhitë, duke treguar se popullsia e lashtë Xiaohe përdorte qumështin e kafshëve veçmas, në dallim nga disa kultura të tjera që përzienin burimet e qumështit. Analizat mikrobiologjike zbuluan gjithashtu praninë e baktereve dhe kërpudhave si Lactobacillus kefiranofaciens dhe Pichia kudriavzevii, të cilat janë ende të përdorura sot në fermentimin e kefirit. Studimi tregoi se këto baktere të lashta janë më të afërta me linjën e kefirit të lidhur me rajonin e Tibetit, duke sfiduar idenë se kefiri e ka origjinën ekskluzivisht në rajonin e Kaukazit. Ky zbulim ofron një perspektivë të re mbi evolucionin e mikroorganizmave dhe historinë e hershme të ushqimeve të fermentuara.