Historia nuk fillon në Argjentinë, por në Ballkan. Pas vdekjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut në vitin 1468 dhe pushtimit të trojeve shqiptare nga Perandoria Osmane, mijëra shqiptarë u detyruan të largoheshin nga vendi. Një pjesë e madhe u vendos në Italinë Jugore, kryesisht në Kalabri, Sicili, Bazilikatë, Molize dhe Pulia.

Ata krijuan fshatra të rinj dhe ruajtën gjuhën, zakonet, ritin bizantin dhe kulturën shqiptare. Këta u njohën me emrin arbëreshë.

Për më shumë se 400 vjet, komunitetet arbëreshe jetuan në Itali duke ruajtur një identitet të veçantë. Megjithatë, në fund të shekullit XIX, edhe ata u përballën me një sfidë të re.

Italia e varfër dhe ëndrra për Amerikën

Pas bashkimit të Italisë në vitin 1861, rajonet jugore mbetën ndër më të varfrat në Evropë.

Varfëria, mungesa e tokës, taksat e larta dhe papunësia shtynë miliona italianë të emigronin. Mes tyre ishin edhe dhjetëra mijëra arbëreshë.

Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, shumë familje nga fshatrat arbëreshe si San Demetrio Corone, Civita, Frascineto, Vaccarizzo Albanese, San Giorgio Albanese, Piana degli Albanesi dhe të tjera, nisën rrugën drejt Amerikës së Jugut. Destinacioni kryesor ishte Argjentina.

Pse pikërisht Argjentina?

Në atë periudhë, Argjentina po përjetonte një zhvillim të jashtëzakonshëm ekonomik. Qeveria argjentinase kërkonte emigrantë evropianë për të populluar territorin dhe për të zhvilluar bujqësinë, industrinë dhe qytetet.

Në porte si Buenos Aires, Rosario dhe Bahía Blanca mbërritën miliona emigrantë nga Italia, Spanja, Gjermania, Polonia dhe vende të tjera.

Arbëreshët udhëtuan zakonisht si shtetas italianë, pasi jetonin në Itali prej shekujsh. Shumë prej tyre regjistroheshin thjesht si “italianë”, çka bëri që identiteti arbëresh të mbetej i padukshëm në statistika. Rruga drejt Argjentinës zgjaste zakonisht mes tre dhe katër javësh.

Anijet niseshin nga portet e Napolit, Genovas apo Palermos. Familjet merrnin me vete pak rroba, disa ikona fetare, libra liturgjikë, fotografi dhe, mbi të gjitha, gjuhën arbëreshe. Shumë nuk kishin asnjë garanci se do të gjenin punë. Për shumë prej tyre ishte një udhëtim pa kthim.

Pjesa më e madhe e arbëreshëve u vendos në Buenos Aires. Lagje si La Boca, Avellaneda, Lanús dhe Quilmes u mbushën me emigrantë italianë, mes të cilëve kishte edhe shumë arbëreshë. Të tjerë u shpërngulën drejt Córdobës, Rosarios, Mendozës dhe qyteteve të tjera. Fillimisht punuan si: punëtorë ndërtimi, marangozë, këpucarë, punëtorë porti etj. Ashtu si miliona emigrantë të tjerë, nisën jetën nga e para.

Identiteti arbëresh

Ndryshe nga emigrantët e ardhur drejtpërdrejt nga Shqipëria, arbëreshët kishin një identitet të dyfishtë. Ata flisnin italisht, por në shtëpi përdornin arbërishten. Shkonin në kishat katolike të ritit bizantin. Ruajtën këngët tradicionale, vallet dhe kostumet. Megjithatë, me kalimin e brezave, integrimi në shoqërinë argjentinase u bë gjithnjë e më i madh.

Në Buenos Aires u krijuan shoqata kulturore që synonin të ruanin traditat arbëreshe.

Në to organizoheshin: festa tradicionale, aktivitete kulturore, mësim i gjuhës, koncerte, takime me komunitetin shqiptar. Në shumë raste, arbëreshët bashkëpunuan edhe me emigrantët shqiptarë që mbërritën nga Shqipëria gjatë viteve ’90.

Edhe pse paraardhësit e tyre kishin lënë Ballkanin pesë shekuj më parë, arbëreshët nuk e harruan origjinën. Shumë prej tyre vizituan Shqipërinë pas rënies së komunizmit. Disa krijuan marrëdhënie me universitete shqiptare. Të tjerë morën pjesë në festivale folklorike apo projekte kulturore. Në shumë familje vazhdon të ruhet krenaria për prejardhjen shqiptare.

Gjuha arbëreshe mbeti për dekada pjesë e jetës familjare. Megjithatë, sot situata është më e vështirë. Brezat e tretë dhe të katërt flasin kryesisht spanjisht. Vetëm një pjesë e vogël arrin të komunikojë ende në arbërisht. Megjithatë, ka përpjekje për ta dokumentuar dhe ruajtur gjuhën përmes shoqatave kulturore dhe botimeve.

Marrëdhënia me komunitetin shqiptar dhe sa janë sot?

Pas vitit 1991, në Argjentinë mbërritën edhe emigrantë nga Shqipëria. Takimi mes shqiptarëve dhe arbëreshëve ishte një moment i veçantë. Megjithëse kishin kaluar pesë shekuj të ndarë, shumë zakone, mbiemra dhe fjalë të gjuhës vazhdonin të ngjanin.

Në aktivitete kulturore shpesh marrin pjesë së bashku, duke promovuar trashëgiminë shqiptare.

Nuk ekziston një statistikë zyrtare se sa arbereshe jane sot. Kjo ndodh sepse arbëreshët konsiderohen pasardhës të emigrantëve italianë.

Megjithatë, studiuesit vlerësojnë se në Argjentinë jetojnë dhjetëra mijëra pasardhës të familjeve arbëreshe, megjithëse vetëm një pjesë e tyre e ruan ende identitetin kulturor në mënyrë aktive.

Historia e arbëreshëve të Argjentinës është një histori e trefishtë emigracioni. Fillimisht ata u larguan nga Shqipëria për në Itali në shekullin XV. Katër shekuj më vonë u larguan nga Italia drejt Argjentinës.

Sot, pasardhësit e tyre jetojnë si qytetarë argjentinas, por shumë vazhdojnë ta kujtojnë prejardhjen e tyre. Në një vend ku jetojnë miliona pasardhës emigrantësh, komuniteti arbëresh mbetet një dëshmi e jashtëzakonshme se identiteti mund t’u mbijetojë shekujve, kufijve dhe oqeaneve. Edhe pse gjuha dhe traditat janë zbehur në një pjesë të brezave të rinj, kujtesa e origjinës shqiptare vijon të mbetet një element krenarie për shumë familje, duke e bërë historinë e arbëreshëve në Argjentinë një nga kapitujt më interesantë të diasporës shqiptare në botë.